Vi bryr oss om ditt personvern

Dagbladet er en del av Aller Media, som er ansvarlig for dine data. Vi bruker dataene til å forbedre og tilpasse tjenestene, tilbudene og annonsene våre.

Les mer

Kultur

Mer
Min side Logg ut

Lyden av is

Når Björk lyttar til samtida, kjem musikk som endrar verda litt.

KJENSLE FOR SAMTIDA: «Rytmesansen hennar går ut over det strengt musikalske. Det breiar seg ut til ei kjensle for samfunn og samtid,» skriv Mette Karlsvik. Foto: Universal Music
KJENSLE FOR SAMTIDA: «Rytmesansen hennar går ut over det strengt musikalske. Det breiar seg ut til ei kjensle for samfunn og samtid,» skriv Mette Karlsvik. Foto: Universal Music Vis mer

Sssh!

Det er åh, så stille. Men breføraren hysjar. Simone, som går bak breføraren, stoppar. Stoppe må også Cornelius, som går bak henne. Nidgårdsbreen har ein sprekk. Sprekken tikkar. Breføraren har høyrt takta før.

Det er smeltevatn.

Det er for jamnt til å vere vatn.

Det er pulsen av breen.

Björk. Foto: Universal Music
Björk. Foto: Universal Music Vis mer

Breføraren tar steg vidare. Simone er knytt til han med tau. Ho tar óg eit skritt vidare. Men så strammar tauet bak dei. Cornelius står i ro, hentar fram opptakaren sin. Sakte, bort til kanten av sprekken. Jamn som jordas rørsle kring sola, klukkar vatnet langt, langt der nede. C held opptakaren mot isens munn. Ikkje ulikt ei scene frå ein dokumentarfilm om Björk Gudmundsdottir. Musikaren reiser rundt Island i filmen, og tar opp lyden av brear som kalvar og is som sprekk. Slik hugsar eg det i alle fall. Filmen er gamal. Björk var tidleg ute med å sample lyden av det arktiske. Sidan då har ho alltid vore ei takt framfor. Rytmesansen hennar går ut over det strengt musikalske. Det breiar seg ut til ei kjensle for samfunn og samtid:

Dotter av elektrikarsjefen Gudmundur og tvilling av vulkanøya Surtsey, Gudeøya: Björk blir fødd til eit Island som veks med ekspansiv fart - geologisk, økonomisk, energimessig. Ho kjem til ei brytningstid - naturmessig, politisk. Far hennar blir partipolitikar, og ein av dei første til å åtvare mot David Oddssons nyliberalistiske line.

Björk tener sine eigne pengar frå ho er tolv: Førstealbumet hennar kjem i 1977, og blandar disko, jazz og folketonar. Som tenåring blir ho frontfigur i det første islandske bandet til å bryte gjennom i utlandet: Når Sugarcubes er på verdsturné, går Björk ut på vandringar aleine. Ho går innom nokre nattklubbar. Med seg i bagasjen heim tar ho med trip hop. Nytt på den tida, sjølv i London. Heime i Reykjavik lagar ho demoar. Dei blir til slutt den lettlikte og dansbare «Debut». På andreplata «Post» er lyden hardare, bassen tyngre. Konseptet «Domestica» er å lage eit paradis av alle stader ho er, og får til slutt namnet «Vespertine». Mykje av plata er laga heime i Woods Road, med hushaldningsprodukt som rytmeinstrument. Rytmer og låt er nesten utelukkande laga av menneskestemmer på nesteplata «Medulla».

Stemma til ein gamal barndomshelt introduserar det aller siste verket hennar; ein applikasjon for lesebrett og smarttelefon:

Welcome to Biophilia, the love for nature in all her manifestations.

Med tørr queensengelsk forklarar BBC-journalisten David Attenborough fenomentet «biofili»; kjærleiken for alt levande. Omgrepet kjem frå ei bok med same tittel, frå søttitalet. Ein stryk over tøtsjskjermen, og Attenboroughs naturvitskapelege framlegg feidar ut. Björks song feidar inn. Impresjonisme møter sober vitskapsprosa. Store tema møter dei aller næraste tinga: Mikroorganismar møter universet, og evolusjonsteori møter Björks barndom på denne plata. Positive fakta om dei største tinga i livet møter barneheltane hennar. Attenborough, Charles Darwin og Karius og Baktus var blant Björks førebilde. Og alle figurerar dei på eit vis på Biophilia-appen. På scena under denne turneen, stiller Björk med stort, oransje hår. Ikkje heilt ulikt Baktus.

«Ikkje lett å gripe på plate eller via iPad», skreiv Aftenpostens meldar etter Biophiliakonserten på Roskilde. Meldaren tykte at prosjektet blei «meir handgripeleg» då det blei vist live på Roskilde. I NRK blei det nyleg sagt at Björk hadde «storheitstida si for tjue år sidan». Med dei første platene sine viste Björk at ho kan vere kommersiell og tilgjengeleg - om ho vil. Utanfrå ser det ut som om ho heller vil vere ein hær, som på låta «Army of me»: Ho mobiliserar meg, får meg på beina, medskapande: Eg må tenkje, følgje med, forholde meg til endringar. Det er kanskje ikkje ein revolusjon, men ein sakte evolusjon. Resultatet er ein allopatrisk art; det som får utvekle seg i sin eigen retning.

Så sært, så kult.

Aftenpostens meldar spurde seg om Björk er gal eller genial, og lar tvilen komme kvinna til gode. Sært treng ikkje bety kryptisk. Det kan óg bety lokalt. Blir det lokalt nok, kan det også bli allment. Det nære kan vide seg ut.

Björk har samarbeidd med urfolk og sivilingeniørar. I møter med samarbeidspartnarar kan ho vere stram, effektiv, presis. Gjennom media kjenner ein henne som eit naturbarn, men også som ein kunstnar som har tak om begge endene av tauet. Mindre kjent i Noreg er kanskje engasjementet hennar for miljøvernssaker, som det mot privatisering av ferskvatn på Island. På Island har ein sett korleis økonomisk vinning gjekk ut over økologi.

Følg oss på Twitter

Eit hjarte slår i botnen av Nidgardsbreen. Bresprekken er smal. Men han rekk nesten ned til der jordskorpa sluttar, mantelen byrjar. Dyret i breen har forma seg etter sprekken. Over tusener av år har han blitt lang og smal.

Ein dulgd dur under beina til folka i tauet. Nokon tar skritt unna holet. Men føraren har kvilepuls, og sett seg på isen ved munninga. Simone sett seg, og Cornelius med henne. Nidgardsbreen har få men djupe sprekkar. Som den norske fellesskapen, er mørkret godt skjult, glipene inn smale. Men djupt der nede er det liv. Sjølv ekstremtilfelle av allopatri har den same pulsen som menneska. Taktfaste klukk frå smeltevatn er i slekt med putring frå geotermiske kjelder. Men på Island er jordkroppen nærmare, klodehuda tynnare, riftene i yta kvardagslege. Den amerikanske påverknaden til Island skal ha gjort folk meir opne, og gitt eit tilfang av samtalegrupper, AA og liknande. Det kan være noe å lære av i gå til Björks introduksjon til «Biophilia» i kveld.

All these accidents/ That happen/ Follow the dot (...) I feel/ Emotional landscapes

«Jóga» kan vere eit drys lindrande nysnø over sår hud. Låta er kalt opp etter ei massøse som ein av kundane kallar «ein engel». Björk kan komme til å spele «Jóga» på Øya i kveld. Lyden vil tjune seg inn til tida og staden; til eit Oslo med sprekkar i fasadar; der det framleis er sår frå terroren i fjor.

FORFATTAR: Mette Karlsvik vart nominert til Brageprisen i fjor for boka «Bli Björk». Foto: Samlaget
FORFATTAR: Mette Karlsvik vart nominert til Brageprisen i fjor for boka «Bli Björk». Foto: Samlaget Vis mer
Utforsk andre nettsteder fra Aller Media