Lykka for ferdesmenn

Tarjei Vesaas: «Lykka for ferdesmenn».

I mest alt det Vesaas har skrive finn ein det som er essentielt for ein lyrikar: nerve, vibrering under og kring orda av ting som han ikkje sier beint ut. Som prosaforfattar er han vel meir suggestiv og fantasivekkande enn nokon annan nålevande nordmann. Evnen til å kunne skape ladd admosfære er og viktig for ein dramatikar. Men det er først og fremst i romanen Vesaas har greid å smelte sammen til ei syntese alt det han ber i seg av lyrisk og dramatisk råstoff. Ein kunne skjæra ut avsnitt i HJARTA HØYRER SINE HEIMLANDSTONAR, i BLEIKEPLASSEN eller kvar som helst, og trykke dei som fri vers. Og da han endelig etter krigen tok til å gje ut diktsamlingar var det ikkje noko sprang inn i ei ny og ukjent uttrykksform. Både når det gjeld form og innhald gror dikta hans organisk ut av romanane. Dei krinsar kring kring dei samme grunnproblem og tar til dels opp dei samme motiv. I dikta gjev han dei ei meir konsis og konsentrert utforming. Han slipar av alt som ikkje er vesentleg, stundom sliper han så grundig at berre bleike skjelettet står att. Alt typisk lyrisk har Vesaas gjeve avkall på: musikk, biletrikdom og den suggererande virkning ein fast rytme kan ha. På den andre sida har han ein intensitet og ei konsentrert kraft som en sjeldan finn maken til. Han prøver å presse meir og meir innhald inn i ei mindre og mindre ramme. Og i blant oppnår han å skape eksplosiv spenning, og kvart ord slår ned i ein med suggestiv kraft som stein i eit vatten, slik at ringbølgene breier seg vidare og vidare. Eg nemner særleg eit par dikt: "Det ror og ror" og "Ormens veg over berget". Men det hender og at Vesaas skjer bort for mykje. Diktet stenger seg for lesaren. Ein har nok ei kjensle av at det ligg djup oppleving bak, men dei symbol han brukar er for knappe eller for spesielle til å kunne vekke samme opplevinga hos den som les. I slike dikt er Vesaas farleg på veg bort frå det ålment menneskelege, ikkje i innhald, men i uttrykksmåte. Det paradoksale skjer at Vesaas finn fram til ei form som er så enkel at han blir vanskeleg. Det blir eit misforhold mellom komplisert innhald og enkel form. Somme tider har han vel vore merksam på diktet er attlåst og at ingen kjem inn i det dersom han ikkje sjølv sett nøkkelen i døra. Og han gjer det, i blant så synleg at nøkkelordet drep det irrasjonelle. Det rare og fine "Barnet og kista" har mykje "magic touch" heilt til ein har lese siste verset:

"Sju gonger sytti går barnet ikring.
Aldri spring lokket. Evig er draum."

Gong på gong kjem han med slike direkte "statement" som brått får vibreringa i sinnet til å stanse. Men så finns det og dikt ein aldri blir kvitt. Dei syg seg inn i ein, og nye perspektiv åpnar seg kvar gong ein les dei. Eg har alt nemnt: "Det ror og ror" der ytre sanseinntrykk og intens indre oppleving er smelta ihop til eit fullkomment heile, eit dikt, ei novelle og eit drama på samme tid:

"Dagen er faren
- og det ror og ror.

Det mørke berget,
mørkare enn kvelden,
lutar over vatnet
med svarte folder:
Eit samanstupt andlet
med munnen i sjøen.
Ingen veit alt.

Det ror og ror,
i ring,
for berget syg.
Forvilla plask på djupet.
Forkoment knirk i tre.
Forvilla trufast sjel som ror
og snart skal sugast ned."

Dette er opptakten, eg vonar at dei som les dette går og kjøper LYKKA FOR FERDESMENN så dei kan lesa resten og. Og trass i alle innvendingar kjenner en seg rikare etter å ha lest denne boka. Under den nesten klassisk rolege yta er det slike krefter i gjæring og slike skred i gang, at det reint skremmer. Men midt i angsten er det og brå glimt av unemneleg lykke og små riss av ungdom som står vendt mot livet fulle av drøm og vår undring. Det er drømmen som er lykka for ferdesmenn, og drømmen driv dei fram mot nye horisontar. Vesaas ser mennesket i kosmisk sammenheng. Her møter ein påny det motivet som har fascinert Walt Whitman, J. V. Jensen og mange andre: "The Long Journey motif" - det einskilde mennesket og heile manneætta på kvilelaus vandring:

"Dei reiste for ein draum
og kunne gje alt
og måtte lenger i si søking
og si uro,
og bålet brenn vidare
i andre synsrender,
medan nye søkarar grev i oska,
og draumen
er det som er lykka
for ferdesmenn."

Støtt står mennesket framfor valet. Diktet "Kunngjering ved ein krossveg" får ein nesten til å tenke på eksistensialismen:

"Det går djupt i deg
når du på denne staden
skal velja lei og andlet:
her er for mangt - "

Mennesket er på leiting etter sanninga, men får berre sjå ein del av ho, for sanninga "skifter som stavane i eit rullande hjul krig sitt eige midtpunkt av æve"

Og vandringa tar aldri ende:

"Finns ingen slutt på ferda!
Blir ingen stans ved mål."

Likevel finns det stunder da mennesket kviler ut før det neste skaret skal klivast. Ein svimmel augneblenk ligg det på sitt store grunnlag. Tanken og medvetet trekker seg attende, ein er som oppløst i altet og "fyllest av ein song vi visst fanst og som ikkje noko øyra har hørt".

Og midt i sin kamp og si leiting ber mennesket i seg ein lengt etter Nirvana. Slik som alt vatten trår mot havet for å tapa seg i det, og som "vinden søker vindguden utan å skjøne det", lengtar mennesket etter å smelte sammen med altet att.

I det fine "Trøytt tre" heiter det om stortreet som har stupt overende:

"og treet vil ligge urørleg
djupare og djupare i sitt famntak
og byrje å bli det andre - "

Tegninga på omslaget har ingen sammenheng med det som finns mellom permane.

(Dagbladet 20. des. 1949)