Merke etter liv

Marie Takvam er ein poet som gjennom mykje av det ho skriv skildrar samanhengen mellom menneske og naturen, mellom dikt-eget og det som ho har rundt seg. Ofte glir dei over i kvar andre, andre gonger er merksemda retta mot skilja, men alltid er ho oppteken av å observera, reflektera, sansa og sjå merke etter liv.

Det finst noko klart og direkte i titlane til Marie Takvam sine diktsamlingar frå sekstitalet og utover. Dei fortel om det å forhalda seg til røynda, og prøva å finna samanhengar til dømes i Mosaikk og lys (1965), Falle og reise seg att (1980) og Rognebær (1990). Den siste med sine assosiasjonar til både det å verta mogen, og det sure.

Men me skal i denne leksjonen særleg gå inn på ein metode som Takvam nyttar svært mykje, og som slår ein alt i tittelen på den diktsamlinga som kom i 1987, nemleg Aldrande drabantby. Her smeltar ho saman subjektet som lever, ser og skriv i drabantbyen, og drabantbyen sjølv. Dette er mykje nytta av mange poetar, og det er ikkje alltid at det fungerer. Noko av skilnaden på det som fungerer og det som ikkje fungerer, trur eg har å gjera med følgjande:

Marie Takvam opplever på kroppen korleis det er å vera eit aldrande menneske då ho skriv dette, og så ser ho at drabantbyen ho går omkring også heilt faktisk er i ferd med eldast, å få tydelege merke etter levd liv. Og det er denne observerte likskapen som nedfeller seg i dikta hennar. Det er ikkje bare ein god idé ho får, eit påfunn ho set ned på papiret. Nei, orda hennar spring ut frå observasjon og erfaring.

Då er utgangspunktet for at det skal fungera bra. Så må det sjølvsagt få ei spenstig litterær form, og helst ha eit avslørande blikk for ting som andre kan ha observert i forbifarten, og dermed vil kjenna igjen, men ikkje har reflektert over eller uttrykt slik som ho gjer det.

Eg høyrde nokon som sa:

Mennesket rører seg i ein mørk ballett.

Men eg spør:

Kvar er musikken?

Eg har studert mine morgonrørsler.

Stavrar meg halvt i svevne

ut av ei einsam natt.

Sit ved eit bord.

Små steg ut i verda.

Då kjem ho att denne røysta:

Kvar er musikken

som eingong drog meg

i sine ustyrlege rytmer?

Marie Takvam har gitt dikta sine mykje livskraft og frå mange av dei strålar denne. Men ho har vore nådelaust ærleg og lite redd for også å skildra det vonde og problematiske. Og då kan til og med utsikten verta kvelande:

Horisonten strammer seg rundt meg

som ei strypelykkje.

Ho held opne kanalar gjennom sansane og til erkjenninga, sjølv om ho veit at det er «Meir praktisk å vere sløv./Meir praktisk å kunne smile/prelle ord av regnkåpene». Det å vera open på denne måten, er å både oppleve skilje og samanheng.

«I dag har eg vakna med sol i blodet.

Eg steller meg ved sida av bjørka,

ventar å få lauv saman med henne.»

I slike linjer opplever me korleis mennesket kan kjenna seg lik naturen, men Takvam er ofte dobbel i slike skildringar, ho både er og ikkje er som ei tre. Ho «steller seg ved sida av» og demonstrerer slik både ein form for likeverd, ja, kanskje solidaritet, men også det å vera ein annan.

I eit dikt om det å reflektera over endringa frå ung til gammal kvinne, går ho langs ei strand og ser på «dette djup som eingong spegla kvite, runde bryst/og raude lepper fylt av latter imot horisontar. Fortel meg sanninga så nådelaust/om desse slaskefillene hengjande ifrå mi bringe/ og skrukkemunnen som så snart skal tagne.» Slik speglar natur og menneske ofte kvarandre, utan at det er tale om full personifisering eller besjeling av naturen. På slutten av diktet kjem det fram at ho kan dra bort, medan stranda vil bli att:

Eg går her sakte langs med stranda di

og ser ein båt som nærmar seg mi bryggje.

Det er tida og det å vera til stades medan tida går, det å godta forvandlingane, som er Takvam sitt tema. Og ho har eit mangfald av måtar å skildra dette. Ho er ofte inderleg og full av kjærleikslengt og trong til nærleik, men kan også vera ganske sarkastisk og kvass.

Din impotens – din dødsangst –

dine hotell fulle av kjøp og salg, knirkande senger.

Dine drabantbyar og ekteskap haldne saman med betong.

Gud hjelpe Skandinavia!

Og ut frå sin eigen kropp trekkjer ho linjene både bakover i tid, der ein kan møte Europa som ei gammal hore, og sjølvsagt hennar eigen barndom; «Eg vassar i kløver og timotei/så snart hovudet dett att på puta», og utover i geografien, som i «Mardraumsnatt»:

Panservogner frå Iran og Irak

med kanonar frå Sverige

og elektriske smådelar frå Norge

rulla i magen min.

Og sjølv om ho også i sine siste diktsamlingar har dikt som er fulle av livskraft og «vårgjenters rappe føter i paradis» så har livslang erfaring fått ho til å tvila også på vårgleda:

«Er det ein vår skapt av vitamintablettar

som rusar i årane mine»

Og dette er noko av dette som får Marie Takvam sine dikt til å halda fram med å leva og ta tak i lesaren; ho følgjer tida og historia sine rørsle med uro, med gjenkjennelege kvardagshaldningar som er fulle av smerte og av ordet «NEI!». Ja, ho ser og godtek på eit vis, me ho slepp også til livslengten og ropet etter meir; meir liv, meir hud, meir oppleving. Dette som gjev våre liv dødens djupe og bitre smak.

Nokon ropa at eg ikkje må le høgt

eg som er gammal nok til å vite

at gleda ikkje finst!

DIKTER OM LIV: Marie Takvam nyttar ofte ein metode der ho smeltar saman subjektet som lever, ser og skriv med det ho skriv om, som i «Aldrande drabantby» der ho skriv om å vera gamal.