Mot bosdungen

Oscar er ein liten argentinsk gut på tolv år som bur i fattigstrøket Bajo Flores i Buenos Aires. Maten hans er stort sett brød, kjeks og kokt mate, også kalla paraguayte, til frukost, middag og kvelds. Han går ein time til saman til og frå skole, der han mellom anna får undervisning i data. Buss nr. 143, som han kunne ha tatt, er uoppnåeleg luksus.

Om ettermiddagen og kvelden hjelper han familien - mor, far og ni søsken - med å samla saman kartongar som butikkeigarar har lete etter seg i bosdungar og som dei så sel vidare til resirkulering. Oscar er ein av 4,5 millionar argentinske born under 14 år som lever i fattigdom.

Argentina har saman med Mexico vore som prøvelaboratorium å rekna for den nyliberalistiske økonomiske modellen i Latin-Amerika på 1990-talet. Grunnane til dette er fleire, men spesielt politiske. I

Mexico har partiet PRI hatt så godt som politisk monopol heilt sidan 1929, og i Argentina har peronistane konsentrert makta på 1990-talet. I tillegg har desse partia i det store og heile hatt kontroll over fagrørsla og har såleis redusert viktige delar av den opposisjonen ein kunne venta mot radikale omstruktureringar i arbeidslivet og mot fleksible arbeidskontraktar.

I den seinare tida har også økonomar og framgangsrike kapitalistar drege merksemda mot negative, irrasjonelle og beint fram øydeleggjande drag ved marknadsøkonomien. Ser ein nøye etter, finn ein att den same røyndommen frå land til land: det er eit lite mindretal som har gjort seg rikare, medan 50- 70% av folket har fått forverra sin situasjon: arbeidstilhøva er blitt verre, arbeidstida lengre, og reallønene har stagnert eller gått attende. Den uformelle sektoren innanfor økonomien har vore på kraftig frammarsj det siste tiåret, og enkelte har tilmed glorifisert denne sektoren og hevda at den syner kapitalismen sine evner til omstilling og til å løysa nye utfordringar. Fullt så idyllisk ser nok ikkje vår venn Oscar på sitt liv i Buenos Aires, sjølv om han seier at «...eg veit at andre har meir og spiser meir enn eg gjer, men eg kan ikkje klaga for det».

Då Verdsbanken nyleg la fram handfaste prov på at talet på fattige i Argentina, eit land med 34 millionar innbyggjarar, hadde gått opp med 4,1 millionar berre i perioden 1994- 98, nekta så vel president Carlos Menem som hans ministrar og rådgjevarar for at dette var tilfellet. I 1998 blei talet på fattige rekna til å vera om lag 13,4 millionar menneske. Rundt rekna 3,2 millionar menneske levde i total armod, det vil seia med mindre enn 70 argentinske pesos (=70US-dollar) per vaksen i månaden, og dét i eit høgkostnadsland, der ein gjerne seier at ein har europeiske prisar og afrikanske løner.

I denne situasjonen er president Menem mest oppteken av sitt ettermæle som president og satsar på å sluttføra tingingar med Verdsbanken som skal klassifisera Argentina som eit rikt land. Problemet for eit land der fattigdommen breier om seg, er at landet ikkje vil kunna nyta godt av humanitær hjelp til fattigfolk frå organisasjonar som UNICEF, dersom landet blir «klassifisert som rikt». I løpet av dei siste fem åra har Argentina mottatt meir enn 7 milliardar dollar i denne typen økonomisk hjelp. For Menem er det heilt klart viktigare å framstilla regimet som handlekraftig og som eit regime som har fått Argentina opp i den økonomiske elitedivisjonen i verda, sjølv om dette skulle vera svært langt frå sanninga.

I det heile finst det i dag to motsette tendensar når det gjeld oppsummeringa av nyliberalismen på 1990-talet. På den eine sida florerer kritikken, spesielt mot den manglande sosiale dimensjonen ved marknadsliberalismen. Stadig fleire ikkje-økonomar hevar no si røyst for å avsløra og kritisera dei sosiale og politiske herjingane til dei mest marknadsorienterte teknokrat-økonomane, kan henda ikkje så mykje her heime som ute i verda. På den andre sida står forkjemparane for nyliberalismen fast på sine teoriar og idear frå før 1990-talet. Eit slåande døme på dette er Francis Fukuyama, som for nokså nøyaktig ti år sidan publiserte artikkelen «The End of History?», der han hevda at historia var slutt i den forstand at kampen mellom ideologiane var ført til endes, med kapitalismen som definitiv sigerherre. Det liberale demokratiet og marknadsøkonomien var dei einaste farbare alternativa for dagens samfunn, meinte han - og meiner han framleis.

I ein artikkel som er publisert i fleire land (mellom anna i spanske El Pams av 17.06.99) oppsummerer Fukuyama sitt standpunkt, som er at ingen ting av det som har skjedd i internasjonal politikk eller økonomi i desse ti åra, får han til å endra oppfatning. Trass i tilbakeslag i land som Mexico, Thailand, Indonesia, Sør-Korea og

Russland, og trass i at superkapitalisten George Soros diagnostiserer «ei allmenn krise i det kapitalistiske systemet», så meiner Fukuyama at problema som har oppstått, kan løysast politisk innanfor den noverande liberale verdsorden. Fukuyama hevdar at når han snakkar om historia, så gjer han det i hegeliansk og marxistisk forstand, det vil seia at han legg vekt på den stadige utviklinga av menneska sine politiske og økonomiske institusjonar. Men i motsetnad til marxistane hevdar Fukuyama at den historiske utviklingsprosessen ikkje kulminerer i sosialismen, men i demokratiet og i marknadsøkonomien.

Skal ein vurdera resultata av den økonomiske liberaliseringa, kan ein ikkje nøya seg med å sjå på økonomiske indikatorar eller teknokratiske verkemiddel innan økonomisk politikk. Dei sosiale konsekvensane vil etter kvart gjera seg gjeldande med stadig større tyngd.

I mange land er dei sosiale konsekvensane av nyliberalismen ikkje til å ta feil av: auka arbeidsløyse, høgare prisar, dyrtid og ekstrem fattigdom. Privatiseringsbølgja har skylt over område etter område: luftfart, post, jarnbane, elektrisitets- og gassverk, oljeselskap, og i nokre land, som Argentina, snakkar ein i fullt alvor om å privatisera politi og rettsvesen. Snart har ikkje staten meir å privatisera, og då hamnar ein i det uføret som den franske sosiologen Alain Touraine har skildra på denne måten når det gjeld Russland: «Russland Æ...Å har mislukkast, ikkje fordi landet har gått inn i ein marknadsøkonomi, men fordi ein utelukkande har gjort det, for i dag har landet korkje stat, næringslivsleiarar eller politisk system.»

Fukuyama gir inntrykk av at det politiske demokratiet er ei logisk følgje av utviklinga av ein liberalistisk økonomi. Ser ein på røyndommen, er det motsette gjerne tilfellet: i mange land i Latin-Amerika til dømes er det ein allmenn tendens til samrøre og maskepi mellom representantar for regjering, domstolar og næringsliv, ein tendens som heilt klart minskar folk si interesse for politikk og tiltrua til politikarane. I ein internasjonalisert økonomi er det rg slik at overnasjonale konsern og finansinstitusjonar har verkemiddel til å kvela alternative politiske program, på ein måte som verkar i retning av økonomisk uniformering og det ideologisk eindimensjonale.

Når Francis Fukuyama viser til den teknologiske eksplosjonen innan bioteknologien, er det til å få frysningar av. Han meiner at ein, på grunn av utviklinga her, om eit par generasjonar vil sjå slutten på den menneskelege historia, fordi ein vil ha avskaffa menneska som menneske. Den historiske determinismen ser ikkje ut til å ha nokre grenser. Vekte «The End of History?» åtgaum i 1989, er det ennå meir på sin plass å reagere på tiårs-oppsummeringa.

I mellomtida kan vi i alle høve konstatera at argentinske Oscar i Bajo Flores, Buenos Aires, er nærare bosdungen enn datamaskina, og han tykkjest vera uendeleg langt frå ei lys framtid. Så får vi håpa at nokre tar til vitet, før heile menneskeslekta hamnar på bosdungen.