Nordahl Griegs urolege minne

I dag ville Nordahl Grieg fylt 100 år. Det er på tide at hans liv og handlingar blir sett inn i sin historiske samanheng, skriv Edvard Hoem.

FORFATTAREN NORDAHL GRIEG som døde i 1943, da Lancaster-bombeflyet han var om bord i fall ned over Berlin, ville ha fylt hundre år fredag 1. november. Trass i at han fekk heltestatus etter den andre verdskrigen, er det noko uoppgjort i ettermælet hans, og det har to grunnar: haldninga hans til rettssakene mot politiske avvikarar i Sovjetunionen i 1934- 38 og motiva bak hans siste reise, som enkelte har hevda meir var eit produkt av forfattarens dødslengsel enn av hans heltemot.

Ved hundreårsjubileet er det på tide at hans liv og handlingar blir sett inn i sin historiske samanheng. For det første: Det er ikkje kome fram eit einaste bevis for at Nordahl Grieg skifte syn på Sovjetunionens rolle og dei famøse prosessane i Moskva. For det andre: Nordahl Grieg døde ikkje fordi han var dumdristig, men på oppdrag, da han saman med andre krigskorrespondentar vart med på bomberaid over Berlin.

Flyet som førte han i døden tok av frå ein flyplass utanfor London ved 18-tida den 2. desember 1943. Etter omfattande undersøkingar utførte blant anna av den tidlegare norske ministerråd i Berlin, Sverre Jervell, veit vi no ein heil del om dei siste minutta i Nordahl Griegs liv. Da flyet vart råka i eine vengen av eit antiluftskytsbatteri bemanna med hitlerjugend ved den vesle byen Kleinmachnow i Potsdam-området, trur militære ekspertar at ein ville kvitte seg med den store sprengbomba ein hadde om bord, sidan bombesjakta var rømningsveg dersom ein skulle kaste seg ut i fallskjerm, men at dette skjedde for seint.

DEI ÅTTE SOM VAR OM BORD rakk ikkje å hoppe før vengen datt av på vestsida av Teltow-kanalen og flyet gjekk i bakken på den andre sida av kanalen, ikkje langt frå Hakeburg slott. Mannskapet hadde samla seg rundt bombesjakta og vart funne der, totalt forbrende, i halen av flyet. Tysk arkivmateriale, ved sida av den personlege dagboka til borgarmeisteren i Kleinmachnow, peikar eintydig i retning av at det flyet som fall ned i bøkeskogen ved Hakeburg slott, ved 20-tida den 2. desember 1943, var den fire motors Lancaster-bomberen med kjenneteikn LM 316 AR-H2, der den norske forfattaren Nordahl Grieg var om bord. Staden der Nordahl Grieg døde ser dermed ut til å vera endeleg fastslått, men grava er ikkje funnen.

Etter at eg gav ut biografien Til ungdommen. Nordahl Griegs liv i 1989, er det ikkje kome fram noko nytt som tyder på at Nordahl Grieg kom til å revurdere si oppfatning av politikken til regimet i Sovjetstaten i 1930-åra. I artikkel etter artikkel forsvarte han Sovjetunionens politikk og prosessane mot dei opposisjonelle. Denne polemikken inngjekk i ein breiare argumentasjon om at det stod eit verdshistorisk oppgjer mellom fascisme og kommunisme, og at det ikkje var plass for tvil og vakling. Dei som sat på tiltalebenken vedkjende seg si skuld og måtte få si straff. I romanen Ung må verden ennu være frå 1938 er det rett nok eit større rom for uvisse, men også der er mennene på tiltalebenken Trotskij-tilhengarar som utviklar seg til kriminelle og fiendar av den nye staten. Litterært sett er det ein avgjerande skavank at forfattaren som slår opp eit så fantastisk lerret, endar opp med påstandar.

I HISTORISK TIDSSKRIFT NR. 2 2001 drøftar historikaren Geir Bentzen Nordahl Griegs haldning i artikkelen «Frå Møhlenpris til Moskva».

Geir Bentzens nye bidrag er at han plasserer Nordahl Grieg i ein vidare samanheng som ein av mange intellektuelle som vart talsmenn for det sovjetiske regimet. I Norge stod han kanskje aleine blant forfattarane, men i europeisk samanheng var han ingen einsam fugl. Var han på nokon måte pressa til å hevde det regimet sa, eller var han berre naiv?

At han på nokon måte skulle ha personleg fordel av si haldning, kan ein iallfall sjå bort frå. Nordahl Grieg klaga under Moskva-opphaldet på at vertskapet ikkje brydde seg om kva han hadde på hjartet. Han kom heim etter to år utan at stykka hans hadde vekt interesse, med stor forlagsgjeld og gjorde seg til uvenn både med bror sin og radikale venner. Rett nok kom han gjennom forholdet til Gerd Egede-Nissen i nært familiesamband med formannen i Norges Kommunistiske Parti, Adam Egede-Nissen, men det er ingen grunn til å mistenke han for å skaffe seg meiningar ut frå omgangskrinsen.

LIKEVEL FØRTE HAN eit samanhengande defensorat for Sovjetunionens utanriks- og innanrikspolitikk som ein del av kampen mot fascismen og krigen. Da han måtte reise på nøytralitetsvakt til Finnmark i 1939, var han ingen populær mann, verken i media eller blant kollegaer, men gjekk for å vera ein dogmetru kommunist som ikkje eingong vakna da Sovjetunionen gjekk til åtak på Finland.

Geir Bentzen meiner Nordahl Grieg reservasjonslaust godtok den oppfatninga som Sovjet-regimet hadde av sin eigen situasjon og som var det rådande synet i dei krinsane han hadde omgang med i Moskva. Som Kira i romanen Ung må verden ennu være var han overtydd om at ein ytre fiende dreiv ein langsiktig og hemmeleg krig mot sovjetstaten, og at ein derfor måtte likvidere medløparar innanfor landets grenser.

NORDAHL GRIEG SKAPTE KIRA etter levande modell. I det verkelege livet heitte ho Vega Linde, var engasjert i den sovjetiske utanlandsorganisasjonen VOKS og vart Nordahl Griegs elskarinne. Heile tida oppdrog ho Grieg til å forstå det nødvendige i oppgjeret med trotskistane. Da han var reist tilbake til Norge, vart ho sjølv offer for prosessane, dømd til fem års straffarbeid og 22 års forvisning. Det same galdt Nordahl Griegs næraste mannlege venn, forfattaren Boris Piljnak, som vart skoten våren 1938. I lys av dette hefter det noko tragisk ved Nordahl Griegs haldning. Mangelen på tvil og motforestillingar peikar mot eit åndeleg klima som det i dag er vanskeleg å leva seg inn i.

Siste gong Nordahl Grieg talte Sovjetunionens sak i norsk presse, var da han unnlet å ta avstand frå Sovjetunionens åtak på Finland og skreiv artikkelen Hvor mine tanker er i januar 1940. Etter krigsutbrotet skreiv han utelukkande patriotiske dikt og krigsreportasjar.

DENNE BIOGRAFEN heller i retning av å meine at Nordahl Griegs ideologiske bu aldri vart oppgjort. Dikta han skreiv under krigen er kjemisk reine for sosialistiske idear. Men heller ikkje i tida før krigen skreiv han propagandadikt. Det er vanskeleg å tru at Nordahl Grieg ville ha forlate det radikale og sosiale grunnsynet som han hadde i heile sitt vaksne liv, dersom han hadde overlevd krigen. Han var aldri medlem av noko politisk parti, og ville neppe blitt det etter krigen heller. Nordahl Grieg melde seg til kamp da Tyskland overfall Norge 9. april 1940. At han var naiv og forsømte si oppgåve som kritisk intellektuell i trettiåra, er utvilsamt, men han var uvanleg klarsynt da det verkeleg galdt. Kanskje gjorde tidlegare mistak det maktpåliggande for han å søke dekning for sitt ord. Det er heilt logisk at den mannen som reiste til Kina som journalist tjuefire år gammal, og som to gonger reiste for å rapportere frå den spanske borgarkrigen, kjende seg forplikta til å fortelja verda om dei avgjerande bombeåtaka mot Berlin.