Normalitetens utopi

«Det mest iaugefallande ved 11. september er mangelen på innleving og medkjensle med offera, trass i all emosjonalitet.»

I ettertankens lys minner hendingane den 11. september 2001 om kor lett også menneskeskapte katastrofar av stort omfang taper si tyngde fordi dei blir omgjorde til representative uttrykk i ein større kontekst. Lenge før alle lik var fjerna frå ruinhaugane på Manhattan, vart massedrapet på uskyldige sivile, utført av kyniske mordarar, tolka inn i alle tenkelege politiske, symbolske, metaforiske og estetiske kategoriar: Dette måtte koma fordi verdssituasjonen er som den er, og fordi Amerika er som det er.

Når ein såleis har abstrahert den 11. september, slik at datoen passar inn i ein forståeleg samanheng, kan refleksjonen lande trygt hos det som er oss nærast, nemleg hos oss sjølve. Det er blitt populært å bruke datoen til å utstille eigen tvil og setta fokus på eigne emosjonar. Verda er vanskeleg å forstå. Ikkje minst blant kunstnarar og intellektuelle vart det etter åtaket på World Trade Center mote å seia at ingen ting lenger vil bli som før. Eitt år seinare kan vi slå fast at berre ein ting er verkeleg nytt: USAs regjering har fått eit strålande påskot til å ignorere normale internasjonale prosedyrar, gjennomføre militære åtak overalt der Amerika kjenner seg truga, avskaffe demokratiske rettar og stikke kjeppar i hjul for alle globale samarbeidsprosjekt og all internasjonal nyorientering. Draumen om ei leveleg verd for alle, der maten er tilstrekkeleg og søvnen trygg, er komen på avstand. Vi ventar at det når som helst skal smelle igjen, og oppdagar at normalitet er ein menneskeleg utopi.

Det er ikkje få radikale intellektuelle som meiner at Amerika og vi har fått som fortent fordi «vi» lenge nok har oppført oss som vi var verdens herrar. I denne grenselause konteksten blir al-Qaidas terroraksjon mot World Trade Center eit svar på vestlege koloniale overgrep sidan femtenhundretalet, og spesielt på all amerikansk imperialisme dei siste hundre år. Vi er ikkje berre blitt redde for å fly, vi er blitt redde for å håpe, redde for å sjå framover. Mentalitetshistorisk representerer 11. september eit drepande slag mot alle utopiar. Tanken om forsoning mellom dei store kulturane og draumen om ein global sivilisasjon der krigen ikkje lenger er ein metode for å løyse konfliktar, har fått ein alvorleg knekk. Den personlege fridommen er blitt innskrenka for alle som bevegar seg utanfor eiga stuedør. Det mest iaugefallande ved 11. september er mangelen på innleving og medkjensle med offera, trass i all emosjonalitet.

Denne einsynte «forståinga» for drapsmenn som har som mål å skapa eit førmoderne og autoritært samfunn, styrt etter inhumane lover, utan kjønnslikestilling, demokratiske rettar, patriarkalsk og teokratisk, sluttar ikkje å forundre meg. Det er eit fenomen som overlever alt, også 11. september, det er den svarte tradisjonen i europeisk radikalisme: Alt blir forståeleg i lys av noko anna, alle overgrep, alle ugjerningar, kan skje fordi noko anna er skjedd: Amerika måtte vente dette fordi det er Amerika.

Like etter terroraksjonen på Manhattan reiste eg til USA og møtte blant andre studentar ved universitetet i Madison. Nokre dagar i førevegen hadde dei mobilisert tjue tusen menneske i ein demonstrasjon for fred. Dei var opne, årvakne og redde, for dei forstod kva tragedien kunne brukast til. Året som sidan er gått har gitt dei rett på alle punkt. Bin Laden gav dei mest reaksjonære kreftene i USA ei unnskyldning for alle andre ærend som vil gjera verda mindre trygg for oss alle. Den 11. september er blitt eit påskot for aggresjon.

Skal vi nokon gong ha von om å gjera denne kloden til ein leveleg stad, må vi føre dialog med den rasjonelle og liberale delen av den amerikanske opinionen, kor veik den i dag enn måtte vera. Det var slik Vietnamkrigen til slutt kunne avsluttast; opinionen i Amerika ville ikkje meir. Men da må vi slutte med å snakke om 11. september som ein fortent øyrefik og halde fast at det var ei kriminell handling, retta mot uskyldige sivile, og eit særs dårleg svar på dei brotsverk USA og den vestlege verda elles har stelt i stand. Offera ved angrepet var sivilistar frå mange land som hadde sitt daglege arbeid i to skyskraparar på Manhattan. Det var heilt unaturleg å vente at den amerikanske regjeringa ikkje skulle slå tilbake mot det regimet som i årevis har levd i symbiose med bin Ladens militære strategiar og blitt fødd av hans dollarmilliardar. Universelle menneskerettar og internasjonale rettsprinsipp kan ein ikkje hestehandle med, heller ikkje den soleklare retten alle land, inklusive USA, må ha til å forsvara seg når dei blir angripne.

Spørsmålet eitt år etter er om det går an å koma tilbake til ein situasjon der den amerikanske opinionen igjen er villig til å føre dialog med resten av verda, eller om angstbiteriet og redsla for nye terroråtak skal gi dei mest reaksjonære kreftene i landet fritt spel. Reaksjonen har grunn til å takke bin Laden. I augneblinken har han på ubestemt tid både avskaffa den palestinske draumen om ein eigen stat og håpet om eit globalt gjennomslag for elementære menneskerettar. Framtida er blitt fjernare for dei fattige og den daglege uvissa større for dei som før kjende seg trygge. Det er ikkje lett å sjå kvar denne aksjonen har utløyst større sosial rettferd eller skapt framgang for dei som slåst for eit betre samfunn. Det som er blitt påfallande er derimot kor impotent den europeiske venstresida er fordi den ikkje gjennomskodar sine eigne mytar. For dei som lever i den beste av alle verder, ser det ut til at livet alltid er ein annan stad. I splendid isolation frå dei store folkemassane talar dei intellektuelle guruane om Amerikas ugjerningar og vår kollektive skyld. Dermed blir det heller ikkje mogeleg å oppdage når den amerikanske regjeringa går vidare frå klassisk sjølvforsvar til å føre krig for kontroll over oljeressursar og strategiske område. Norske soldatar som reiser ut for å ta bin Laden, endar opp med å delta i den store krigen om kontrollen med oljereservane i landa rundt Kaspihavet.

Den delen av den muslimske verda som vi kan ha håp om å føre dialog med, set ikkje likskapsteikn mellom krigen mot bin Laden og krigen mot Saddam Hussein. Dei ser at det er to ulike ting å gå til angrep på eit land og på ein fascistisk mordarbande. Politikk dreier seg ikkje om å identifisere den store satan og gjenkjenne han i alle tenkelege situasjonar og forkledningar, slik den blinde antiamerikanismen gjer. Politikk i 2002 bør dreie seg om å vinne venner i alle land og innanfor alle tradisjonar og kulturar, ved å ta utgangspunkt i at normaliteten er vår felles utopi.

Det er klart det verkar uspennande for bortskjemde vesteuropearar å vedkjenne seg at normalitet er ein draum det kan vera verdt å døy for.

Den trygge borgaren i fredens rike oppfattar normaliteten som trivialitet, og rettar sine åtak mot formalitetane og vanen. Men blant størstedelen av menneska er normaliteten, der vatnet er reint, der søvnen er trygg, der graset gror og dyr kan beite, den største av alle menneskelege draumar. 11. september har kan hende ein oppdragande verdi dersom den minner oss om at heller ikkje vår idyll er varig. Den globale alliansen for normalt samkvem og fred kan ikkje basere seg på den skinnradikale kynismen som gjer massemordet til ein lærepenge for makthavarane. Dei vil alltid bruke dei sivile lidingane som påskot for å skapa meir sivil liding. Vi må føre dialog med dei konstruktive kreftene i den amerikanske opinionen, så vel som dei liberale kreftene i den muslimske verda. I dagens situasjon er det den internasjonale dialogen om vår framtid som er det største offer for den forskrudde rikmannssonen frå Saudi-Arabia. Å ha normaliteten som utopi inneber at ein trygg kvardag for vanlege menneske er det høgaste politiske idealet. Terrorismen som politisk kampform kan aldri vinne sympati hos den store majoriteten som til sjuande og sist vil avgjera om sivilisasjonen skal ha ei framtid.