Økonomi er ei samfunnssak

I fleire saker i sommardebatten har økonomar gjort seg framande for folk flest. Økonomiske tankesett om klimapolitikken legg vekt på at vi får mest for pengane om CO{-2}-utsleppa vert redusert i andre land enn Noreg. Mange meiner likevel at vi må bruke ressursar på å redusere utsleppa her heime.

Mellom økonomar er eit vanleg synspunkt at styresmaktene må vise stor varsemd i omgangen med næringslivet, jamvel i selskap der staten har store aksjepostar. Ei like vanleg oppfatning i opinionen er at regjeringa har rett til å påverke strategiar for vekst og verdiskaping i selskap med statleg eigarskap.

Økonomar flest går gode for bonus og opsjonar som del av lønspakken for toppleiarar. Men når utbetalingane kjem, rykker det til i rettferdskjensla hjå alminnelege folk. I skotlina for denne meiningsbrytinga flakkar politikarane som skremde duer.

Kvar og ein av oss legg merke til korleis økonomiske analysar grip om seg – i næringslivet, i politikken, og jamvel for aktivitetar i hushaldet. Styrken ved økonomiske analysar er velkjent for politikk og samfunnsdebatt, medan innvendingar, svakheiter og manglar får mindre merksemd.

Dette reiser viktige spørsmål for samfunnsforskinga og for det offentlege ordskiftet. Bygger gjennomslaget for økonomiske analysar på overdriven tillit til metodar og modellar? Kva har økonomane sine metodar å seie for korleis vi forstår åtferd og relasjonar mellom individ og samfunn?

Samband mellom menneske og organisasjonar er alltid kompliserte og ofte utydelege. Ein kan difor undre seg over at konklusjonane frå økonomane såpass ofte er krystallklare. Er det opplagt at sjukefråværet går ned berre arbeidstakarane får overta litt av kostnadene, eller forsømmer ei slik enkel løysing viktige faktorar i ei stor og samansett samfunnsutfordring? Er det så sikkert at aktiv utøving av statleg eigarskap uvegerleg fører til tap av milliardverdiar på Oslo Børs, eller er ein slik konklusjon driven av vikarierande motiv, med djupare ideologiske røter?

Ei underliggande målsetting med økonomifaga er å drive fram resultat og tilrådingar som kan gi eit betre liv for folk flest. Likevel let overraskande mange til å kunne styre seg for økonomane sine tankesett og metodar. Stereotype resonnement og slutningar utan atterhald kan gjere den økonomiske retorikken skrinn og smalspora, og økonomar kjem stundom ut sterkare i ytring enn i ettertanke. Om samfunnsøkonomane i embetsverket seier til dømes tidlegare statsminister Odvar Nordli: « . . . når politikken styres av søyler, prognoser og diagrammer, forsvinner drømmen om et bedre samfunn».

Økonomisk teori byr på kraftige verktøy som gjer det mogleg å greie ut omfattande problem i ei ryddig og oversiktleg ramme. Særleg stor kraft har analysane i spesifikke problem med tydelege intensjonar og openberre forklaringsfaktorar. Matematiske modellar sørgjer for følgjestreng innsikt om samspelet mellom mål, middel og rammevilkår. Sist, men ikkje minst, gjev økonomiske analysar handfaste resultat med ei presis tolking. Enkle svar på vanskelege spørsmål er kjærkomne for tidsfattige menneske i eit samfunn på høggir.

Men dei færraste gevinstar kjem utan kostnader, og økonomifaget sin medalje har òg ei bakside. Kritiske forskarar peiker på at det neppe er rimeleg å analysere samfunnet på same måte som fenomen frå naturen. Matematiske modeller reduserer mangfaldet i menneskeleg åtferd og neglisjerar nyansane i samspelet mellom individ og organisasjonar, hevdar kritikarane; Ein loddar ikkje djupna i menneskenatur og samfunnsstruktur med sosial fysikk.

Denne kritikken lyt ein ta på alvor, for konsekvensane har stort potensial. Ingen ynskjer vel at avgjerder som er viktige for oss alle skal være basert på ei overforenkling av sosiale samanhengar. Nettopp difor har framståande økonomar og andre samfunnsforskarar med ujamne mellomrom åtvara mot overdriven tillit til metodane frå naturvitskapane.

Då Fredrik von Hayek vart tildelt Nobel-prisen i økonomi i 1974, nytta han Nobeltalen sin («The pretence of knowledge») til å åtvare mot farane ved å tru at ein rådde over plettfrie metodar i analysar av sosiale samanhengar: «Korrekt, men ufullkomen kunnskap er ofte å føretrekke om alternativet er ei førestilling om eksakt kunnskap som truleg er feil.»

Krake søker make, heiter det. Bruken av matematiske metodar i økonomifaget trekk merksemda mot fenomen som faktisk let seg fange i reknestykke og modellar. Dette får tvilarar til å reise spørsmålet om framferd mellom menneske med rette kan reduserast til ein slags sosial fysikk? Relasjonar mellom individ og samfunn har fine sjatteringar som lett kjem bort i reknestykka, innvendar kritikarane. Det er med dei økonomiske modellane som med bileta frå ferien: Problemet er ikkje at dei lyg, men at dei løyner så uendeleg mykje.

Omtykte økonomar peiker stadig oftare på at utdanning i matematisk manipulasjon kan gå utover merksemda rundt mellommenneskeleg refleksjon. Nyare empiriske studiar tyder på at val av metode påverkar innfallsvinklar og oppfatningar og at økonomistudentar er mindre fellesskapsorienterte enn studentar frå andre fagretningar.

I dette ligg ein kritikk av standardføresetnaden om det rasjonelle, økonomiske mennesket (homo economicus). I utdanninga av ymse økonomar står denne modellen sentralt. Forståinga av det økonomiske mennesket går nokså langt i retning av ein reinhekla egoist, og er knapt noka aktverdig ideal. Om denne standarføresetnaden i økonomisk teori vert sjølvoppfyllande tek samfunnet ei retning dei færraste av oss ynskjer seg.

Kritikken mot tradisjonell teori og hevdvunne modellar trengjer inn i stadig fleire diskusjonar mellom økonomiforskarar. Men så langt har denne meiningsbrytinga fått lite å seie for bruken av økonomifaget – og heller ikkje for utdanning og pensum, vil mange seie.

Aktiviteten mellom akademiske økonomar tyder heldigvis på at mykje godt er i emning. Gjennom dei tre siste tiåra er nyklassisk teori utsett for omfattande og raffinert kritikk frå ei rekke hald. Eit sameint vitskapleg program er utfordra av nye tankesett og eit vell av inspirert forsking. Ortodokse og einsformige metodar og modellar viker plass for synsvinklar prega av openheit og konstruktiv nyfikne, med stadig meir samarbeid med andre samfunnsfag.

Denne utviklinga har kome i stand fordi økonomiforskarar har oppdaga at det ein ser i samfunnet rundt seg ikkje kan forklarast godt nok av dei tradisjonelle teoriane. Resultatet gjev eit betre utgangspunkt for gode avgjerder i næringsliv og politikk. Her kan praktikarane la seg inspirere.

Økonomar i næringsliv, embetsverk og politikk er nemleg òg tent med kritiske og sjølvransakande blikk frå tid til anna. Slikt ser ein ikkje for mykje av. Om ikkje samfunnet får vise veg for økonomane, kan ein heller ikkje forvente at økonomane skal få vise veg for samfunnet.

•Kronikken tek utgangspunkt i ein artikkel i Tidsskrift for Samfunnsforskning 3/2007.