Poesi er ikkje bare ord, poesi er bokstavar

Når det går mot haust må alle poetar tenkja gjennom skrivinga på nytt. Kva kan poesien gripa som me ikkje kan uttrykkja i vanleg tale eller i prosa? Kva er det som skjer når poesien oppstår, og kva har vorte sagt om dette?

I 1933 skreiv skulptøren Alberto Giacometti:

enten ting

eller poesi

ingenting anna

Han skapte ting som var poesi. Men her skal me konsentrera oss om den poesien som vert uttrykt gjennom ord. Kva er det ein skapar gjennom diktinga som er meir enn meiningsinnhaldet av orda? Sjølvsagt oppstår det eit hav av samanhengar ved at alle assosiasjonane som kvart ord vekkjer vart fletta saman med eller kolliderer med alle assosiasjonane som dei andre orda skapar.

Sjølv om norsk poesi i dag strekkjer seg over eit veldig breitt felt av uttrykksformer, frå den klåre og forståelege diktinga til Kolbein Falkeid, som i si siste bok «Vind, eple», skriv:

Et helt liv

har jeg bruk på å lære meg tingene her:

Dette er et bord.

Dette er en stol.

og heilt over til Vemund Solheim Ådland som med «Profylaktisk skjønnhet» kan sjå ut til å fjerne seg langt frå leksikalsk innhald og vanleg logikk: «Nylnata bre; k rita O. Eke. Li ty ok».

Hjå Solheim Ådland kan ein nesten seia at orda vert handsama som ting, klangting, poesiting. Men også i andre dikt vil poesien bera med seg ein kunstnarisk verknad på eit anna plan enn den innhaldsmessige tydinga av orda. Klang og samklang, dissonans og musikalske under- og overtonar. Visningar til fjerne samanhengar får opplevingar til å oppstå ein heilt annan stad enn der intellektet tolkar og analyserer seg fram til ei meining. Orda har vaiande tentaklar og sender ut omfattande rotsystem som lesaren ikkje kan ha eksakte bilete av. Upresise forsøk på å seia noko om kva dette går ut på finn me i uttrykk som «deep image» og «leaping poetry».

Det handlar om korleis ord opnar kanalar i det umedvitne og får assosiasjonar til å dukka opp på overflata ein heilt annan stad enn der ein starta, gjerne etter eit sprang eller etter ei moldvarpverksemd under dei laga medvitet kan oppfatta.

Slik kan ein svart sko føra til ei grav, havet kan få rolege sommarfuglvinger, og ein pistol kan få kvitt hår og setja fornufta øvst på ein lang rutsjebane der me ikkje ser kvar det ender bak alle svingane nedover. Og Einar Økland skubbar oss utfor og seier:

Den som har kome i sving

vil alltid svinge

svinge

aller mest

når allting svingar minst

Men før dette, heilt nede på bokstavplanet, kan poeten oppleva at bokstavtingen snakkar på ein annan måte enn opplæringa i alfabetet har lært oss. Kanskje er det meir snakk om eit alvebitt?

Rimbaud skreiv: «A svart, E kvit, I raud, U grøn, O blå – vokal,/ ein dag skal eg segja kva løynd du kom ifrå» og gav oss si oppfatning av korleis bokstavane kan knytast til visuelle sanseinntrykk eller kanskje til indre fargeopplevingar?

Om korleis bokstavane kan verka på oss fortel dette også noko: Ein V kan vera ein flokk med gjæser, eit forhold kan gå til h.. eller alt kan vera på G. Frå A til Å. Må du sei B, sjølv om du er eit A-menneske?

Ville gå vidare i alfabetet.

Ville gå etter lyden av vatn.

skriv Einar Økland i diktet «Analfabet». Gunnar Ekelöf skriv om ei unik Abc-bok som me eig i vårt indre og som er det kjæraste diktaren eig. Han snakkar om å læra å skriva og setja saman bokstavane på nytt som ei form for avlæring; å riva dei laus frå all konvensjonell tyding. Anders Olsson skriv i sin Ekelöf-biografi at dette inneber å føra språket attende til ein fruktbar urtilstand, slik at språket vert ein ubrukt materie som ikkje har meining ennå.

Då skulle me kunna byrja! Og herifrå får den einskilde ta seg fram mot diktet sitt på eiga hand. Og om nokon spør seg om det er verdt strevet, så seier Charles Bukowski i diktet «so you want to be a writer»:

if it doesn’t come bursting out of you
in spite of everything,
don’t do it.

Og om nokon spør meg, kvifor eg held på og held på med dette arbeidet, veit eg ikkje betre enn å visa til den russiske poeten Joseph Brodsky, som Finn Skårderud siterer i si siste bok, «Andre reiser»:

Estetisk sans er selvoppholdelsesdriftens tvilling, og mer pålitelig enn etikken.

Etter årevis med arbeid og tenking, teikning, skulptur og måleri, oppsummerar Giacometti optimistisk: Eg forstår ikkje lenger nokon ting av livet, av døden eller av nokon ting i det heile.

Optimistisk? Ja, for som Paul Eluard har formulert det: «Kjærleiken er det uferdige mennesket.»

PRAKTISK/KONKRET POESI: Giacometti skapte ting som var poesi. Her skriv Helge Torvund (bildet) om den poesien som vert uttrykt gjennom ord og bokstavar.