«Skogbranner blir ofte slukket for fort og dyrt»

Om hundre år er alt gjemt av granskog, skriver Andreas Hompland.

SVIDD SKOG: Forsvaret bisto i slukningarbeidet under den store skogbrannen i Froland i Aust-Agder i juni 2008. Foto: Tor Erik Schrøder / NTB Scanpix
SVIDD SKOG: Forsvaret bisto i slukningarbeidet under den store skogbrannen i Froland i Aust-Agder i juni 2008. Foto: Tor Erik Schrøder / NTB ScanpixVis mer
Kommentar

KOMMENTAR: Det lysnet i skogen, da ilte jeg frem, snart sto jeg hvor bakkestupet skrånet. Men der bråstoppa eg. Framfor meg låg ikkje den grøne og skogkledde åssida ned mot dalen, men eit overraskande og apokalyptisk syn. Det var som å springa inn i ein science fiction-film frå månens bakside, ein undergangsroman av Knut Faldbakken eller eit anna post-katastrofe-landskap. I svart-kvitt. Bakken var svart av brann og oske. Det kvite som stakk fram, var snaue steinar og fjellrabbar. Og så raga det opp noen knekte trestammar innimellom. Eg var uforvarande komen inn i eit brannfelt. Eg hadde kanskje sett røyken og lese om skogbrannen, men likevel var eg heilt uførebudd på neste kapittel.

FORSOMMAREN 1992 var ekstremt tørr og varm i Oslo-området. 26. juni begynte det å brenna i den ulendte Turteråsen ved Maridalen skole like innanfor Hønefoten parkeringsplass. Dei sløkte i fire dagar før brannen var under kontroll, men det ulma nede i grunnen, så først etter tre veker og det første sommarregnet, var brannen heilt sløkt. Då var 375 dekar fullstendig utbrent: ein tredel hogstmogen granskog og resten ungskog, hogstflater og ei urd. Etter regnet var den heilt drivkvit utan spor av liv mellom steinane. Det var i dette utbrende landskapet eg hadde hamna.

I DEI TJUE ÅRA som er gått, har eg årlig lagt ein tur gjennom Turtermarka og følgt den fascinerande utviklinga på nært hald: frå svart og kvitt og daudt til grønt og frodig. Først kom det sopp og mose, mens dei utbrende grantrea blei kvitare og kvitare før dei ramla ned og begynte å rotna. Etter to-tre år var det eit tjukt moseteppe over det meste. Så kom året med geitrams, og så eit par somrar med bringebær. Deretter tok ulike grasartar over, og då botnvegetasjonen var på plass, begynte bjørk og osp å spira fram.

Nå ein nærmar seg brannfeltet i dag, merkar ein knapt overgangen. Bjørkeskogen er fleire meter høg og tettvaksen. Innimellom kjem det opp småfuru, men ikkje gran. På avstand, frå den andre sida av Maridalsvannet, ser brannfeltet nå ut som eit lysegrønt teppe midt i den mørkegrøne granskogen. Der det var svart oske, er det blitt grønare og frodigare enn det var under dei mørke granene før brannen. Eg klarer ikkje å motstå å sitera Blix: «Og atter som eit under, nytt liv av daude gror».

MARIDALSBRANNEN var ganske udramatisk og liten i nasjonal samanheng. I den store skogbrannen i Froland for fem år sidan strauk det med hundre gonger så mye produktiv skog. 300 mann frå brannvesen, sivilforsvar, heimevern og Røde Kors kjempa mot brannen dag og natt med all slags sløkkingsutstyr og helikopter. Området er ganske grisgrendt, men Mykland sentrum var omringa av brannen på tre kantar, og fleire hytter brann ned. Røyklukta låg tung ned til kysten og kunne merkast på den andre sida av Skagerrak.
 
DET UNIKE MED BRANNEN i Maridalen er måten brannfeltet er forvalta etterpå, og at det skjedde så nær tettbygde strøk med ein stor populasjon av vitenskapelig kompetanse. Der eg har følgt utviklinga i Turtermarka med amatørauge, har andre gjort det med tung kunnskap og faglighet.

Etter brannen meinte skogsjefen at skaden var total. Det var to alternativ: Enten å sørga for raskast mulig gjenvekst med nyplanting, eller la området ligge i ro. Skogvesenet i Oslo kommune valde det siste. Brannfeltet er freda, men det er turstiar gjennom området, og ved foten av åsen er det solide og informative oppslag.

BIOLOGISK INSTITUTT ved Universitetet i Oslo fekk råderett over brannfeltet i 100 år til undervisning og forsking. I hundre år, for at alt ikkje skal vera gløymt når gran igjen har tatt over og gøymt alt anna.

Saman med fleire hovudfagstudentar (det heitte så i 1992), sette professor Leif Ryvarden straks i gang med merking, detaljfotografering, registrering og analysar av brannområdet. Dei har følgt gjenopplivinga og gjenveksten av plantelivet frå det første som spirte frå frøbankar under det brennbare humuslaget. Andre har flytta inn i habitatet etter kvart som det endrar karakter, gjødsla av oske og trekol. Dei har også studert dyrelivet med maur, biller, småkryp, gnagarar og fugl. Nå er rådyr og elg også på plass og beiter i frodig lauvskog. Utviklinga i den brente skogen sikrar biologisk mangfald og har vore eit spiskammer for mange fleire enn turgåarar skulle tru.

BRANNSOPPAR var det første teikn til liv, og dei veks ikkje andre stader enn på brannfelt og bålplassar. Etter noen få veker var det hundrevis av oransje brannskål eller bålbeger per kvadratmeter. Trude Vrålstad har funne ut at det ikkje er fordi dei ligg i dvale nede i jorda og treng ein real brann for å spira. Grunnen er at røtene til bålbeger lever eit normalt og usynlig soppliv i symbiotisk sambuarskap med djupe granrøter der varmen frå ein brann ikkje er dødelig. Men grantrea døyr av brannen, og det er krise for soppen som ikkje lenger kan suga sukker frå verten. Bålbeger må røma eller døy, og den mest effektive måten for ein sopp å røma på, er å ha sex. Det vil seia å laga fruktlegeme over bakken med millionvis av sporar som kan fly med vinden til nye og friske skogar. Dei soppane som sprett opp etter ein skogbrann, er med andre ord på flukt frå sin døde sambuar.

NOEN INSEKT er direkte tilpassa skogbrann, til dømes sotsvart praktbille. Med sanseorgan på bakbeina kan dei kjenna lukta av sot og røyk på 50 kilometers avstand. Då strøymer dei til, for dei kan para seg på glødande trekol, og larvene kan bare utvikla seg i nylig brent ved. Det er spesialtilpassing som forslår. Andre kryp blir også tiltrekt av brannflater. Biller er hundar etter brannskadde tre.

ONKELEN MIN i dalstrøka innfor Kysten Lindesnes Åna-Sira var sauebonde og ein ivrig skogplantar. Var der ein skoglaus fjellknatt eller eit bratt jordstykke som ikkje blei slått lenger, planta han det til med gran, for sauen åt ikkje granplanter. Dette såg han som ansvarlig ressursforvalting. Han følgde det bjørnsonske motto: «Enn om vi kledde fjellet». Med offentlig tilskott og utkommanderte skuleklassar til skogplanting som samfunnsgagnlig innsats.

Naboen til den granplantande onkelen min var ein farlig mann. Sjøl om han ikkje hadde beitedyr, hadde han det for seg at han skulle halda på gamal skikk. Ved påsketider sette han i gang med sviding: Han sette fyr på daudgras og lyng mellom snøflekkane for at graset skulle få plass og rom til å spira og gje beite. Sinnelaget var det beste, men konsekvensane fatale når vindkasta fekk elden til å hoppa frå tue til tue. Flammane kom ut av kontroll og kjende ingen nabogrenser. Då gjekk granplantene med — opptil fleire gonger. Til onkel sin store fortvilelse og til utgifter for forsikringsselskapet Skogbrand.

Eg delte onkel sin forbannelse over naboens toskeskap, men eg må innrømma at eg ikkje ser det akkurat på same måte lenger. Både her og der står grana, mørk og stur, gøymer altfor mye av norsk natur og er ei økologisk og estetisk forurensing. Då Lars Sponheim var landbruksminister og angreip granplaga, gjorde han seg persona non grata mellom skogeigarar. Sjøl om han ikkje gjekk så langt som biologen Knut Fægri som ville innføra dødsstraff for granplanting på Vestlandet.

SKOGBRANNAR er ein naturlig del av naturens gang, og mange av dei blir sløkt altfor fort og dyrt. Dei høyrer med i det økologiske krinsløpet. Og sjøl om dei kan øyda økonomiske verdiar, har svedjebruk og lyngbrenning lange tradisjonar. Utan beitedyr som held oppe åpne landskap, gror Norge igjen med krattskog og gran.

For ikkje å snakka om dei kaliforniske storbrannane. Når dei får stadig meir katastrofale konsekvensar, er det fordi ingen skulle tru at nokon kunne få lov til å bygga og bu i halvørkenar og landskap der Vårherre eller Naturen sjøl åpenbart har lagt opp til at det skal brenna med jamne mellomrom for å halda livet ved like.

ADVARSEL: Engangsgrill og strandliv kan få store konsekvenser. Denne plakaten henger ved badestedet Ingierstrand i Oslo. Foto: Krister Sørbø / NTB Scanpix
ADVARSEL: Engangsgrill og strandliv kan få store konsekvenser. Denne plakaten henger ved badestedet Ingierstrand i Oslo. Foto: Krister Sørbø / NTB Scanpix Vis mer
Lik Dagbladet Meninger på Facebook

Meninger rett i innboksen?

Meld deg på vårt nyhetsbrev for å motta ukens viktigste saker fra Dagbladet Meninger hver fredag. Nyhetsbrevet kan inneholde annonser. Du kan når som helst melde deg av.