Språket på spel

Framtida til morsmålet vårt er utrygg. Dei som ikkje veit det, følgjer dårleg med

ME HAR OPPLEVD

debatt om språket (og Språkrådet) i det siste, og det er gledeleg nok - sjølv med innslag av perspektivløyse. For det er ille at norsk språkdebatt blir dominert av ein detalj som ,beiken,. (Kor mange veit for resten at verdsspråket spansk held seg med skrivemåten ,beicon, ?) Og det er ille at nokre stortingspolitikarar latterleggjer statens eige språkorgan, i staden for å forklara at debatt om einskildord nødvendigvis alltid vil måtta dukka opp, så lenge Stortinget (fornuftig nok!) har vedteke ein språkpolitikk som fortløpande skal vurdera kva som er funksjonell skrivemåte.

Men kanskje er det dét som er spørsmålet - at somme meiner me ikkje treng nokon språkpolitikk? Då bør dei seia tydeleg frå, slik at me får starta den verkelege språkdebatten. For den verkelege språkdebatten dreiar seg naturlegvis ikkje om skrivemåten av einskildord - endå dét alltid er viktig nok for dei unge som skal læra å skriva. Den verkelege språkdebatten dreiar seg om dei store linjene, både hjå oss og ute i verda. Og her er det grunn til å ropa eit varsku. For framtida til morsmålet vårt er utrygg. Dei som ikkje veit det, følgjer dårleg med. Det er inga naturlov som tilseier at det norske skriftspråket er oppegåande om hundre år når me skal feira 2105. Den problemstillinga er verken spesielt latterleg eller morosam.

ER IKKJE DETTE

berre skremselsvyar? Igjen er det snakk om å følgja med i den faglege debatten, utanfor grensene våre. Ein internasjonal språkautoritet som David Chrystal skriv i boka Language Death, som kom i 2000, at av dei om lag seks tusen språka som ein reknar med finst på jorda i dag, vil berre nokre få hundre vera i live om hundre år. Me lever rett og slett i ei tid der kurva for språkdød stuper rett ned. Utsiktene er mørke for ni av ti språk i verda. Dei språka som overlever dei komande hundre år, vil vera i ein permanent utrygg situasjon. Dette kan skje.

Svenskane har sjølvsagt for lengst sett skrifta på veggen og sett i gang. Regjeringa sette ned ein komite i 2000, og i 2002 kom ein murstein på 593 sider, med forslag om strategiske satsingar, diverse ,uppgifter, og til og med forslag om ei eiga svensk språklov. Frankrike vedtok alt i 1996 den såkalla Toubon-lova (etter kulturministeren Jacques Toubon) som gir grunnlag for bøtelegging av t.d. reklame, annonsering og konferansar som ikkje bruker fransk språk i Frankrike. Vitskaplege arbeid publiserte i Frankrike skal som eit minimum ha samandrag på fransk. Fransk er ikkje nett noko lite språk, men franskmennene slakkar ikkje av. Forsvarsskrigen for språket blir trappa opp år for år.

No har dette med tradisjon å gjera, både Sverige og Frankrike (og Noreg) er blant dei landa i Europa som har ført ein aktiv språkpolitikk på 1900-talet. Sensasjonen i 2003 er derimot at vår nabo i sør, Danmark, er i ferd med å skaffa seg ein språkpolitikk. Tidlegare sa danskane med eit smil: «Sprogpolitik er et fremmedord i dansk». Og dei hadde rett. Men no køyrer dei; eit regjeringsoppnemnt utval har forfatta strategidokumentet Sprog på spil. Utan spørsmålsteikn. Danskane slår det kort og godt fast. Så no har Folketinget for første gong i historia hatt ein skikkeleg språkpolitisk debatt.

KVA SKJER

hos oss? Førebels lite; for ein gong skuld er me språkpolititisk trege i høve til andre land. Men som dei fleste vel har fått med seg, har Kulturdepartementet sett i gang ei omlegging av Norsk språkråd, der det er lagt inn ei omfattande og open høyring om den nye fasen i språkpolitikken vår. Normeringsarbeidet kjem til å halda fram, men språkstrategisk arbeid skal få langt meir merksemd. Det nye styret, som departementet oppnemner i mars, får som første oppgåve i 2004 å styra ein prosess som skal forma ut ein overlevingsstrategi for norsk språk. Målstriden høyrde 1900-talet til. På 2000-talet er det språkkampen som gjeld. Nynorsken er van med å kjempa. Det nye er at også bokmålet må innstilla seg på det. Dei er svært nærsynte som ikkje ser at me frå no av i røynda står skulder ved skulder. (Vinterkrigen om sidemålet i Oslo er altså temmeleg absurd ). Og det klassiske argumentet i norsk språkdebatt på 1900-talet om ,fri sprogutvikling, har ikkje lenger noka meining, for den såkalla frie utviklinga vil visa seg temmeleg effektiv når det gjeld å langkvela det norske skriftspråket - bokmål like mykje som nynorsk.

Har norsk språk ein sjanse? Nei. Ikkje viss den likesæla som nokre miljø demonstrerer i dag, blir utslagsgjevande. Men vaknar me, kollektivt og politisk, kan det gå bra. Og det går bra viss kvar generasjon framover fører kampen vidare og leverer staffettpinnen til neste generasjon. På stafettpinnen står det berre eitt ord - haldning.

DEN GLOBALISERTE

økonomien er kommen for å bli. Nasjonal økonomisk politikk kjem truleg meir og meir til å dreia seg om justeringar. Kulturpolitikken, derimot, blir ikkje berre meir viktig framover, han vil gradvis stå fram som eit område der det blir stadig meir interessant å utfalda seg. For her kan politikarane driva politikk, om dei har vilje og folkestøtte. «Trenger vi Språkrådet?» Forfattaren Knut Faldbakken, og ein del andre prominente personar, stilte det spørsmålet i februar. Svaret var nok gjeve. Ingen av dei rørte ved det eigentlige spørsmålet: Blir dette landet eit av dei europeiske landa som spelar bort morsmålet sitt dei neste hundre åra?

Det ligg ikkje til Språkrådets mandat eller evne å avgjera den utviklinga. Me i Språkrådet har ansvar for å greia ut om og presentera alvoret i den situasjonen som står framfor oss. Det tunge politiske ansvaret ligg hos Stortinget, slik det ligg hos Riksdagen i Sverige, i Folketinget i Danmark, i Nasjonalforsamlinga i Frankrike. Men ei sak treng ikkje å greiast ut noko nærare, og det er at det er kvaliteten og breidda på vår eigen kulturpolitikk - i dag og i komande år - som avgjer lagnaden til det norske språket.

Kan me rekna med andre takter av Lønning, Djupedal og Nybakk i Stortingets vandrehall heretter?