Synsing og historie

Hei, denne artikkelen er over ett år gammel og kan inneholde utdatert informasjon
Publisert
Sist oppdatert

På grunn av utanlandsopphald og andre gjeremål kan eg først i dag kommentere eit par innlegg i Dagbladet i haust. Dei høyrer vel helst til i den kategorien som Dagbladet kallar «sterke meninger». Om styrken ligg i meiningane eller i språkbruken, kan diskuterast.

Olav Engen utnemner meg til «hoffhistoriker». Det går fram at med dette meiner han eit slags underdanig penneknekt, som ikkje har eigne meiningar eller sjølvstendig kritisk vurdering, men lydig kolporterer ferdigsydd historie for å halde seg inne med makthavarar og hauste vinning av det. Denne olympisk suverene diskvalifiseringa er underbygd med ymt, lause påstandar, synsing og personleg mishag. Eg avstår frå å diskutere historieforsking på dette nivået.

I staden innbyr eg Engen til - om mogleg - å leggje fram ei fagkyndig, grundig, sakleg og kritisk gransking av slike deler av mitt arbeid som han finn mest kompromitterande. Skulle dette skje, så lovar eg svar.

Aage Sivertsen har to ærend til meg. Det første er å forkynne at eg har gjort ein feil så grov og stor at eg burde ha manna meg opp til å stå fram og vedgå det. Den andre er at når eg ikkje har gjort dette, så er det ut frå skumle, men uspesifiserte motiv («en skam å skjule»). Eg skal svare på den saklege delen.

«Feilen» er denne: Eg har sagt i eit radioprogram at 9. april kom som lyn frå klår himmel. Men eg har utan tvil i lang tid visst at «det tyske angrepet på Norge» ikkje var noko lyn frå klår himmel. For «hele våren var det en frykt for at et angrep på Norge kunne komme». Det er denne opplysninga som nå skal føre til store omvurderingar. Dette er ein tanke uventa. Med litt meir presis problemstilling er det dessutan unødvendig.

Sivertsen talar snart om «et angrep» som «kunne komme», og snart om «det tyske angrep» - som kom. I historieskriving er det rådeleg å halde trygg avstand mellom det som kunne ha skjedd, og det som verkeleg skjedde.

Ja, det var så menn uro både vinter og vår. Frå 30. november 1939 gjekk dei store krigshandlingane for seg i Finland og på havet. Norge låg midt imellom. Tanken om alliert hjelp til Finland, med fransk og britisk gjennomgang og forsyningsveg over norsk og svensk territorium, og moglege tyske mottiltak, førde faren heilt inn på livet av oss. I julehelga 1939 var det full alarm ved nøytralitetsvakta på Madla og Sola, etter at det hadde kome meldingar om tyske skip som skulle vere på veg nordover. Etter kvart som Finland forblødde, auka rg uroa for at Sovjet-offensiven kunne halde fram inn i Finnmark. Dette er ikkje staden til å rekne opp alle skremmande utviklingar.

Men den store, varande uro i denne tida var ei frykt for den form for krig som ein på den tid kunne tenkje seg her i landet, og som ein vel nå kan kalle ein konvensjonell krig, med sine politiske, strategiske og diplomatiske forspel, situasjonar som kvesser seg til, krav og maktspråk, kriser og krisemaksimering, ei lang utvikling fram mot katastrofen.

Natt til 9. april 1940 vart alt dette fortid for Norge. Hitler førde ikkje konvensjonell krig. Det strategiske overfall hadde sitt største aktivum i den totale «\berraschung». Det var grunntanken som gjorde planlegginga mogleg. Operasjonen kunne ikkje tenkjast på annan måte. «Weserübung» vart utførd slik den var planlagd - som lyn frå klår himmel.

«Det selvsagte skal også sies!» skreiv Jens Arup Seip ein gong. Nå, to generasjonar etter invasjonen, synest det nødvendig å levere fotnotar til det som framleis burde vere velkjent. Eg nøyer meg med å minne om stortingsmøtet om kvelden den 8. april. På saklista stod den britiske minelegginga på norsk sjøterritorium same morgonen. Eit hovudspørsmål var sjølvsagt: korleis ville Tyskland reagere på dette? Under møtet vart Stortinget orientert om at to tyske skip var torpederte utanfor kysten, det eine, «Rio de Janeiro», utanfor Justøy. Det var klåre mistankar, mildt sagt, om at dette var ein troppetransport.

I salen sat to tungvektarar i norsk utanrikspolitikk, Johan Ludvig Mowinckel og Carl Joachim Hambro. Mowinckel sa mellom anna: «...vi må se rent nøkternt og realpolitisk på dette, og det er nettopp dette som gjør det så ønskelig at vi noenlunde hurtig kan få litt rede på hvordan Tyskland er innstillet, forat vi kan innrette oss etter det.» Han ventar at det vil bli «reist en nøytral verdensopinion til vern om Norges stilling». Det kunne kome på tale at saka burde «innrapporteres til Folkeforbundet». Hambro kunne støtte denne tanken, men «vil ikke ha uttalt i dette øieblikk hvorvidt det vil være klokt eller langsiktig å gjøre det». Hambro rekna rg med at utanriksministeren «allerede har hatt visitt, eller, hvis han ikke har hatt tid til å ta i mot ham, i allfall har hatt anmodning om å ta mot den tyske minister, vi kan tidsnok få vite det».

Dette er tilfeldige, men representative klipp frå debatten, som sjølvsagt vart førd med stort alvor og djup uro. Den viser at krigsfaren syntest pinefullt nærverande; men ingen hadde fantasi til å tenkje seg at krigen nå berre var nokre timar unna, og at invasjonen i omfang, opplegg og utføring ville overgå alt som verda til den tid hadde sett av kombinerte operasjonar over havet. Det ville vere temmeleg lettkjøpt å laste politikarane for at dei ikkje makta å tenkje seg det utenkelege. Då møtet slutta, var dei tyske styrkane åtte timar frå «Weserzeit». Den første nordmann skulle falle ved midnatt. Sjokket var like stort i Norge, i Storbritannia, i Frankrike, og overalt der folk kunne fylgje med i krigens gang; og det kom totalt uventa.

Til slutt berre dette: Det er fullt mogleg å vere usamd med Aage Sivertsen utan å vere korrupt.

Vi bryr oss om ditt personvern

dagbladet er en del av Aller Media, som er ansvarlig for dine data. Vi bruker dataene til å forbedre og tilpasse tjenestene, tilbudene og annonsene våre.

Les mer