SYMBOLET: «Biletet av 13 år gamle Hector Pieterson med skotskadar, i armane på ein anna skulegut medan søstera Antoinette spring fortvila ved sidan av, vart sjølve symbolet på brutalitetentil apartheidstyret i Sør-Afrika», skriv Bård Vegar Solhjell i kronikken. Arkivfoto: Ap / NTB Scanpix
SYMBOLET: «Biletet av 13 år gamle Hector Pieterson med skotskadar, i armane på ein anna skulegut medan søstera Antoinette spring fortvila ved sidan av, vart sjølve symbolet på brutalitetentil apartheidstyret i Sør-Afrika», skriv Bård Vegar Solhjell i kronikken. Arkivfoto: Ap / NTB ScanpixVis mer

Til minne om Hector

Skulen kan vere frigjerande, men den kan også nyttast til undertrykking. Kva er det med skuleborn som gjer at styresmakter ser seg nøydd å drepe dei?

Debattinnlegg

Rett før min eigen skulestart starta, slutta skulegongen til Hector Pieterson med eit skarp skot i Soweto i Sør-Afrika. Kva er det med skuleborn som gjer at styresmakter ser seg nøydd å drepe dei?

Biletet av den 13 år gamle Hector med skotskadar, i armane på ein anna skulegut medan søstera Antoinette spring fortvila ved sidan av, vart første sjølve symbolet på brutaliteten til apartheidstyret i Sør-Afrika. Soweto-opprøret som skuleungane starta 16. juni 1976 var skuleungars protest mot at afrikaans, «språket til undertrykkarane», skulle nyttast som lærespråk på skulane. Meir enn 10.000 skuleungar gjekk i demonstrasjonstog i Soweto. Då starta politiet å skyte ungar, og dei slapp politihundane laus i folkemengda.

Norad legg fram resultatrapporten sin over norsk bistand denne veka. Tema for i år er mellom anna utdanningsbistand. Rapporten kjem i ei tid med framgang: No får 90 prosent av alle born oppleve å sitje ved ein skulepult. Norske bistandspengar har vore med på å støtte framgangen. Noreg er store på utdanningsbistand og er mellom anna verdas største gjevar til FN barnefonds arbeid for at jenter og gutar skal ha lik rett til utdanning.

Vi bør halde fram med å støtte fattige land sitt arbeid for å inkludere alle, også dei borna som lettast fell utanfor som jenter, funksjonshemma, urfolk og etniske og religiøse minoriteter. I land med krig, katastrofe og konflikt sviktar staten ofte oppgåva med å tilby skulegong. Bistand kan hindre at borns skulegong øydeleggast av vaksne sin krig. Like fullt må ein erkjenne at eit heilt norsk bistandsbudsjett, som også skal støtte mange andre viktige formål, ikkje er større enn tre gonger driftsbudsjettet til Osloskulen.Bistandspengar kjem ikkje til å realisere utdanning for alle. Både no og i framtida må difor fattige land sjølv ha ein strategi for korleis ein skal ha råd til å gje alle ungar tilbod om gratis og god skulegong. Heldigvis er det få formål som styresmakter i fattige land heller vil bruke pengar på enn skulegong til folket. Når offentlege inntekter i fattige land går opp, aukar som oftast også støtta til utdanning over statsbudsjetta.

Artikkelen fortsetter under annonsen

Norsk bistand til bistand til Zambia er banebrytande for å støtte ein slik strategi. I perioden 2007-2012 brukte Norge 26 millionar bistandskroner til å styrke skatteadministrasjonen i Zambia. Saman med landets eigen innsats resulterte dette i 1,7 milliardar kroner i ekstra skatteinntekter frå gruveindustrien. Zambia brukte deretter 1,7 milliardar kroner ekstra på grunnutdanning. Det er ikkje nok for fattige land å få investeringar og handel - ein må ha på plass en fordelingsstrategi - for å sikre at økonomisk vekst kommer hele folket til gode, og god skatteadministrasjon kan gje utdanning til alle.

I ei tid der alt som kan teljast i skulen vert høgast verdsett, må også følgjande tal med: Ein trur at så mykje som 1 av 3 born i skulealder i utviklingsland ikkje lærer å lese og skrive, sjølv om mange av dei går på skulen.Mange fattige land har svake utdanningssystem, ein manglar læreplaner, skulebøker og utdanna lærarar. Mange gonger opplevast undervisninga teoretisk og lite relevant, samstundes som yrkesfaglig opplæring ikkje vert satsa på. Om lag 221 millionar born vert undervist på et framandspråk og fell fort frå. Alt dette gjer at ein har store utfordringar i å halde ungane på skulen gjennom heile grunnskulen.Medan eg var kunnskapsminister, besøkte eg sjølv Madagaskar saman med tidlegare miljø- og utviklingsminister Erik Solheim, og såg på effekten av norsk utdanningsstøtte. Det mest openbare var kor store ringverknader det hadde når ein satsa på utdanning.

Ungar med skulesekkar på ryggen er håpet om framtida. God utdanning er eit verktøy til å stå opp for eigne rettar, tenkje kritisk og bli økonomisk sjølvstendig. Og skular er samlingsstader som er eit naturleg utgangspunkt for fellesskap og gjev høve til organisering i eit samfunn. Difor er det ikkje så rart at undertrykkande regimer ofte brukar mykje innsats på å kontrollere kva som skjer i skulen. På same måten som god utdanning kan vere frigjerande, så kan også skulen nyttast i undertrykkinga slik det sør-afrikanske regimet freista.Frå vårt eige land vet vi at ein gratis og inkluderande fellesskule har vore med på å skape et Norge med små skilnader. Den norske formålsparagrafen for skulen er unik, med et breitt samfunnsmandat. Det er viktig å lære ungar grunnleggande kunnskap som å lese, skrive og rekne, men det er langt frå nok.

Ein lærar med somalisk bakgrunn i norsk skule har sagt det på følgjande måte: «Eg har arbeidd mange år som lærar i norsk skule. Og det er ein lærdom eg gjerne vil ta med tilbake til Somalia, som no skal byggjast opp etter fleire tiår med krise og blodig krig: Skular er meir enn lesing og rekning, pugging og teoretisk kunnskap. Vi skal også førebu elevane på livet, og utstyre dei med nestekjærleik og respekt for menneskeverdet. Vi skal gje dei skaparglede og lære dei å tenkje kritisk. Vi skal gje dei verktøy for å kunne meistre liva sine, delta i arbeid og fellesskap i samfunnet.»

Det er viktig å telje kor mange ungar i verda som får tilbod om ein skuleplass, men skulane må også evne å reelt lære ungar å lese og skrive, og gje praktisk kunnskap som førebur dei på arbeid og vaksenliv. Og så må verdssamfunnet klare å verdsetje læring av også det som ikkje så lett kan teljast, til dømes utforskartrong, åndsfridom, respekt for andre menneske og for naturen. Dette til påminning både i norsk skuledebatt, så vel som i debatten om resultata av utdanningsbistanden.