Balkansk blanding

Framtida vil visa om me kan bidra til å bryta spiralen av hevn, og vinna fram til ei forsoning som ikkje grunnar seg på at historia er skjebne, eller på meiningsløysa som nå rår.

Hei, denne artikkelen er over ett år gammel og kan innholde utdatert informasjon

Første kvelden på Balkan, det var midt på nittensekstitalet. Me skulle overnatta i Dubrovnik, og fann ikkje rom. Det enda med at ei eldre dame forbarma seg over oss, ho hadde huset fullt, men me kunne få sova på ei kiste på gangen. Hardt og trongt, og me hadde tak over hovudet. Så vidt eg minnest, sat me på kista og drakk kaffi om morgonen. Slik har eg opplevd menneska i dette området i åra som seinare har runne. Åpne, gjestfrie, villige til å dela med seg. Det har vore noko empatisk, noko menneskeleg i dette geografiske området som har gjort djupt inntrykk på alle oss som har kome i kontakt med det. Det er eit kulturelt trekk som ikkje er knytta til etnisk gruppe, språk eller religion. Det er typisk for det Balkan eg har møtt. For somme har det hatt å gjera med ønske om pengar, eller ønske om å koma seg bort. Det var likevel ikkje grunnleggande, det grunnleggande har vore det menneskelege aspektet; viljen til å hjelpa og ønske om å knyta kontakt. La meg ikkje vera generell og seia at slik er det. La meg heller seia det slik: Dette første møtet med Balkan i den kroatiske heimen har vorte repetert i området gjennom røynsler i 35 år. Menneske møter menneske, du har ei kjensle av å bli tatt vare på, du er gjest.

Desse kvalitetane, samt det eksotiske ved kulturen, for meg først og fremst møtet med musikken og dansen, og dei klimatiske vilkåra (om sommaren!), har ført meg attende og attende til området. Seinare var eg så heldig å bli inkludert i ein familie i Ohrid, Makedonia, og har vore heime i denne familien gjennom tiår. Det same gjentok seg på nittitalet i ein albansk familie eg budde hos i Tirana. Familien fall i unåde etter 1990, og har seinare emigrert til Bronx, og har tatt dei menneskelege eigenskapane med seg over havet; evne til direkte kontakt, evne til empati og medleving, evne til intellektuell skjerping og samtale. Desse to familiane er typiske for vennskap og møte over alt i desse åra, og er det viktigaste ved Balkan for meg: Folk. Samtalar. Godtaking.

I motsetning til dei positive kvalitetane ved folk, har møtet med det institusjonelle Balkan vore triste. Konfrontasjonar med byråkratar, med maktpersonar på ymse nivå, med likesæla på kontora og på hotella, alt det tungrodde, ineffektive og korrupte som fins i eit søvnig system befolka av menneske som ikkje bryr seg eller som er, mentalt sett, ein heilt annan stad enn der dei skulle ha vore. Møtet med systemet overtydde på ingen måte, det vere seg det jugoslaviske den gongen, eller Enver Hoxhas bysantiske samfunn, (som eg møtte eit par dagar som turist i 1969, men aldri lærde å kjenna gjennom personleg oppleving). Nær det byråkratiske, og som ein føresetnad for det umenneskelege i det, har valdstradisjonen funnest der som bakgrunn for det autoritære og patriarkalske - i familien, i klanen, i partiet, i den nasjonale grupperinga; på alle nivå har ein visst om, og opplevd, viljen til makt. Dessutan kjem dyrkinga av det heroiske, av krigen som prinsipp, av musklane sin rett. Dette har vore Balkans forbanning gjennom historia, og denne tradisjonen er i høg grad levande ennå.

Spennet, og spenningane, mellom det private og personlege, og det institusjonelle, gjorde området interessant å utforska. På den eine sida ville ein søka kunnskap om dei kvalitetane som våre eigne samfunn ikkje har, eller har mista, og som gjorde det så leveleg og menneskeleg sett tiltrekkande. På den andre sida har ein ønska å læra noko om det som ikkje fungerer, og det som blokkerer for at det kan skje ei utvikling som peikar mot ei høgare grad av frigjering, mot meir demokrati, og vidare utvikling av skaparevna og av økonomien. Ei av dei viktigaste oppgåvene på Balkan er å løysa økonomien frå den gamle byråkratiske tenkinga, frå det negativt autoritære, frå korrupsjonen, kriminaliteten og mafiatenkinga, og venda han mot demokratisering, verdiskaping, og mot sosiale eller politiske løysingar som peikar framover. Det moderne Balkan treng samfunn som kan utvikla livskraftige, trygge sosiale strukturar og på same tid tar vare på det verdfulle i tradisjonen, i religionen og kulturen.

Desse to rørslene eksisterer side om side på eit Balkan som må omstilla seg eller gå i gløymsla, internasjonalt sett, og bli ein bakgard for dei fattige. Kor går nå vegen? Den sentralistiske tenkinga har brote saman, den autoritære sosialismen har spela fallitt, og krigane har bestemt dagsorden. Etter krigane den seinare tida og den økonomiske stagnasjonen, er det rotet som fell i augo.

Med aukande resignasjon såg ein at vilkåra for det menneskelege vart verre etter 1990. Etter at Tito døydde, og Enver Hoxha sitt regime smuldra opp, kom det eit politisk vakuum. Dei fortvila livsvilkåra førte til at folk sette seg i rørsle; dei drog utanlands i aukande tempo, eller dei drog til storbyen for å søka lykka. Det tradisjonelle bondesamfunnet, som hadde ein slags økonomisk og sosial tryggleik, vart truga av oppløysing - eller vart oppløyst. Hæren av arbeidslause som dreiv i bygatene vart større og større. Krigane, flyktningane, og eit dramatisk fall i livsvilkår vart typisk for alle lag av folket. Bortsett frå dei få, som ordna seg, som på ein eller annan måte tok makt og sikra seg det relative overskotet som fans, fekk fleire og fleire menneske problem med å ordna det daglege utkome.

Det var opplevingar som dette eg forsøkte å seia noko om i diktsamlinga «Ohrid» som kom i haust. Det var eit forsøk på å halda fast det personlege, setta det ned på papiret for å sjå om det fans noko som det gjekk an å utvikla og bygga vidare på. Mens eg arbeidde med dette, begynte me å bomba i Kosovo. Me visste at krigen kunne vera mogleg, enn seia sannsynleg. Likevel var bombinga i mars eit sjokk, noko uverkeleg vart brått nærverande og i den grad verkeleg som ein slik abstrahert krig kan vera. Norge vart deltakar, og for første gong på hundrevis av år, ein aggressiv part i ein krig. Me såg at vedtaket vart gjort utan særleg diskusjon, men med tilsynelatande ein stillteiande offentleg konsensus som skulle oppvega mangelen på politiske vedtak.

Men fans det ein konsensus om å setta folkeretten til side? Har me hatt ein skikkeleg diskusjon om kvifor me skal forlata den eldgamle tradisjonen vår om at Norge ikkje skal gå til krig? Har me hatt ei ordentleg oppsummering av kva det vil seia for eit lite land som vårt å bli knytt til den aggressive delen av militærapparata til dei store, imperialistiske nasjonane? Eg har ikkje sett den. «Det bare skjer fordi me er med i Nato.»

Den canadiske journalisten Michael Ignatieff har ein grundig gjennomgang av dei etiske implikasjonane ved krigar av denne typen i ei bok frå 1998, «Krigerens ære», som i desse dagar kjem på Geelmuyden.Kiese. Ignatieffs poeng er at problema til andre menneske, uansett kor langt unna dei er, vedkjem oss alle. Han argumenterer godt for kvifor det må vera slik, og kvifor det er slik. Dette skulle vera det moralske grunnlaget for bombinga av Serbia.

Veikskapen med Ignatieffs argumentasjon er fråveret av ein diskusjon av andre aspekt ved krigen. Som til dømes økonomi (kven tener pengar på krigen?), politiske ambisjonar, strategisk militær tenking, og rolla til USA som supermakt. Ein annan veikskap ved denne måten å argumentera på, ser me meir og meir tydeleg i Kosovo. Norge valde einsidig å argumentera ut frå den negative sida ved Balkan, ut frå musklane sin rett, krigens rett. Nå står me på kne i Kosovo si vintergjørme og skal forsøka å bøta på skaden.

Likevel er ikkje alt tapt. Sanninga om krigen er ennå ikkje gitt. Framtida avgjer kva innhald krigen har hatt. Framtida vil visa om me kan bidra til å bryta spiralen av hevn akkumulert gjennom generasjonar, og vinna fram til ei forsoning som kan visa at historia ikkje er skjebne, eller den meiningsløysa som nå rår. Nøkkelen til fred på Balkan ligg i ei utvikling som inneber generell økonomisk vekst og større demokrati. Her kan me kan henda gjera litt avbikt for våre politiske mistak. Men er me villige til å spela den rolla på den lange vegen me har å gå?.