Den kommunale livsløgna

Hei, denne artikkelen er over ett år gammel og kan innholde utdatert informasjon

I EIN LANDSBY eg kjenner i Frankrike bur det 234 menneske. Dei er sin eigen kommune og har sin eigen ordførar. Ho overtok vervet etter faren og har hatt det i noen-og-tjue-år. Ho har ikkje noe formannskap eller anna valt forsamling rundt seg som møtest med jamne mellomrom for å bestemma i faste saker. Ho ikjøtar det franske ordet for ordførar heilt presis: Ho er «porte-parole». Det mest substansielle ho har makt over, er nøkkelen til den vesle kommunale parken der gamlingane samlast for å prata og spela boules. Det er for så vidt ein posisjon som vekker lokal strid med høg temperatur, men den kan neppe seiast å ha stor innverknad på framtida for dei som bur i kommunen.

Etter siste oppteljing eg har sett, er det 36 394 kommunar i Frankrike. 80 prosent av dei har færre enn tusen innbyggarar – 1 500 i gjennomsnitt. Dei er identitetskommunar der alle kjenner alle bakover i mange slektsledd, men dei har lite dei skulle ha sagt i styre og stell.

Frankrike er ein velferdsstat, men som med det meste i Frankrike: med stor vekt på det etatistiske. Staten er både innsettar og utførar av velferdsordningar.

Porte-parole i landsbykommunen taler gjerne og høgt og mye, men ingen treng å høyra på henne – verken i kommunen eller høgare opp i det franske systemet. Der er 96 departements dei viktigaste lokale einingane. Dei tilsvarer omtrent norske fylke, men har tradisjon for å vera styrt av regjeringsutnemnde prefektar à la fylkesmenn som kan overstyra lokale råd. Det folkevalde nivået utanfor statlig kontroll er dei 22 regionane. Det er lenge sidan den mest omtalte av alle kommunar: Pariserkommunen av 1871.

VI LEVER VÅRE LIV i kommunar. Norge er ein desentralisert velferdsstat gjennom 430 velferdskommunar. Staten bestemmer og betaler det meste, men det er kommunane som utfører oppgaver dei er pålagt av staten.

Dette er den eine sida av kommunens ansikt – som velferdsprodusent. Den andre sida er kommunen som politisk og demokratisk størrelse som skal styra og stella seg sjøl. Speleromet er smalt, men det gir ein viss frihet til ulikhet.

Kommunelova er den same for alle kommunar uansett størrelse. Idealet er generalistkommunen som skal vera aktiv og ansvarlig over heile fjøla. Kommunen skal føra politikk med borgarane og levera tenester til brukarane, men på stadig fleire område driv dei også butikk med innbyggarane. Og innbyggarane svarar som klientar og kundar, ikkje som borgarar. Om dei er misnøgde, tyr dei heller til jussen og forbrukarombodet enn til stemmeseddelen. Eller dei klagar til staten over at kommunen sviktar. Då svarar rikspolitikarane med fleire standardar og øyremerka tilskot. Staten og innbyggarane allierer seg mot kommunalpolitiske prioriteringar.

KOMMUNALT SJØLSTYRE i Norge blei etablert med Formannskapslovene av 1837. Det førte makt over lokale saker over frå embetsmennene til bøndene – den tids folk flest. Oppgavene var få, men folkestyret blei utvida og desentralisert. Jo mindre kommunar, jo betre. Det var dei kreftene som seinare blei Venstre som markerte seg 50 år før partiet blei stifta.

Nå har Venstres landsmøte gått inn for større og færre kommunar. Dei skal slås saman med frivillig tvang. Det heiter å styrka lokaldemokratiet. Logikken er at dersom kommunane vil ha meir å seia og noe å gjera, må dei bli større. Bare då kan dei driva lokal samfunnsutvikling og overta reelt ansvaret for fleire velferdsoppgaver frå staten.

Fremskrittspartiet vil også ha større og færre kommunar, men med mindre makt. Logikken deira er at den enkelte innbyggar har juridisk rett til tenester av ein viss standard – betalt av statlige pengepottar. Dei kan leverast av kommunale eller kommersielle bedrifter, men utan å gå vegen om kommunale hoder, og vera mest mulig uberørt av kommunalpolitiske hender. For Fremskrittspartiet er lokaldemokratiet eit forstyrrande mellomledd – bortsett frå når det gjeld bompengar, rovdyr og byggesaker.

ARGUMENTA MOT å slå saman kommunar blir ofte avskrivne som kjensleladde og symbolske, men symbol som skaper identifikasjon skal ein ikkje kimsa av. Heller ikkje at den finmaska kommuneinndelinga er ein viktig grunn til at den norske velferden er strødd så jamt utover den spreidde busettinga og den oppstykka geografien. Norge er eit ulagelig land for rasjonell drift i store einingar. Avstandane blir ikkje mindre sjøl om kommunane blir større. Å vera eigen kommune har vore ein garanti for eigen aldersheim, eigen skule, eigen administrasjon, eige rådhus og eige kommunevåpen. Og ikkje minst eigen ordførar og eigne kommunepolitikarar som ombudsmenn og talsmenn i partikanalar og i høve til fylke, stat og private bedrifter.

Mange prisar det nære og kjente og lokale, men det er å strekka den kommunale livsløgna vel langt. For mens kommunegrensene ligg fast, endrar rammene seg. Nye og meir spesialiserte tenester krev eit visst befolkningsunderlag enten det gjeld søppeltømming, vannverk, næringsutvikling eller helsetenester. Kvar liten kommune kan ikkje fø ein spesialist for kvart kasus, og det er liten tilgang på kvarte psykologar og halve renovatørar med eige forbrenningsanlegg.

AVKOMMUNALISERING er alternativet til større kommunar. Den kjem gjennom statlig formynderi, interkommunale samarbeid eller felleskommunale AS. Det siste kan vera praktisk fornuftig og effektivt, men det er ganske vanskelig styrbare skapningar, og det undergrev sjølve grunnlaget for kommunalt sjølstyre: At det skal vera samsvar mellom politikk og butikk, mellom folkestyre og forvaltning. Klagar du til kommunen på søppeltømminga, ligg ansvaret ein annan stad: Det nyttar ikkje å koma til oss som borgar; du må gå som kunde til det interkommunale renovasjonsselskapet eller til det private firmaet som vann anbodet. Og ingen av dei er på val.

Det lokale folkestyret kan enda i ein illusjon som går på tomgang. Mens retorikken lever, døyr innhaldet. Kommunane kan vera lykkelige som små, men makteslause. Det demokratiske underskotet blir dessverre større når kommunane er for små og puslete til å ha reell makt.

SJØL ER EG GLAD i oversiktlige, historisk og geografisk avgrensa småkommunar. Eg omtaler gjerne stader og hendingar og kor folk kjem frå ut frå kommunegrensene frå før 1963. Det blir meir presist og identitetsgivande slik.

Sjøl stammar eg frå Fjotland, som saman med Feda blei ein del av Kvinesdal kommune i 1963. Nå har eg begynt å øva meg på å vera listring i ein ny Lister regionkommune – den eine halvparten av det gamle Lister og Mandals amt. Dei seks aktuelle kommunane i dalstrøka innafor har begynt å øva seg i samarbeid – i første runde proaktivt og for å unngå å bli lokka eller tvinga til å slå seg saman, og likevel kunna styra med det dei er for små til kvar for seg. I neste runde kan dei koma til å fusjonera av fri vilje til Lister kommune. Den kjem nok, om inkje så brått. Med eller utan hjelp og dytt frå Bjarne Håkon Hanssen sine helseregionar.

Mens eg lever i Sagene bydel i det kvasi-desentraliserte systemet i Oslo kommune og fylke. Og eg veit ikkje kven som har nøkkelen.