Globaliseringas verstingar

Nobelprisvinnaren Joseph E. Stiglitz viser ingen nåde overfor dei som skal regulere internasjonal handel og pengemakt.

Hei, denne artikkelen er over ett år gammel og kan innholde utdatert informasjon

Norske regjeringsmedlemmer streka under at det ikkje kom på tale å diskutere vilkåra for handelen under FN-toppmøtet i Johannesburg: Det skulle finans- og handelsministrane ta seg av. And that's the problem. Nyleg fekk rørsla for ei meir demokratisk globalisering støtte frå uventa hald. I ei ny bok av Joseph E. Stiglitz heiter det: «I dag tener ikkje globaliseringa mange av dei fattige. Den tener ikkje miljøet og heller ikkje stabilitet i økonomien.» Bakgrunnen til Stiglitz gjev boka sprengkraft. Økonomiprofessoren arbeidde frå 1993 til 1997 som rådgjevar for Clintons økonomiske råd. Frå 1997 til 2000 var han sjeføkonom i Verdsbanken. I fjor fekk han nobelprisen i økonomi.

Stiglitz vil ikkje avskaffe globaliseringa, han vil reformere styringa av den. «Problemet er ikkje globaliseringa i seg sjølv, men korleis den vert styrt. Globaliseringa vert delvis regulert av Det internasjonale pengefondet (IMF), Verdsbanken og Verdas handelsorganisasjon (WTO). Desse internasjonale økonomiske institusjonane set opp spelereglane for verdshandelen. Altfor ofte har dei gjort det på ein måte som fremjar interessene til, og særinteresser innanfor, dei rike industrialiserte landa i staden for å ta vare på interessene til dei fattige i utviklingslanda.» Stiglitz meiner det er feil type politikarar som får prege IMF, WTO og Verdsbanken. Institusjonane vert dominerte av dei rike landas finans- og handelsministrar og sentralbanksjefane. Fattige folk i den tredje verda har altfor få talspersonar.

Mantraet

Stiglitz peiker på at økonomivitskapen dei siste tiåra har vist at marknadsøkonomi må gå hand i hand med politisk regulering. Elles blir det få vinnarar og mange taparar. Men dei siste tiåra har økonomane i IMF og Verdsbanken meir og meir framstått som ideologar immune mot fagleg kritikk. Med IMF i leiarsetet har dei forkynt og påtvinga u-landa mantraet om stramme budsjett, privatisering og liberalisering av handel og finans. Difor har desse institusjonane vorte globaliseringas verstingar. IMF, som skulle hjelpe land ut av økonomiske krisar, har i praksis fungert som ein interesseorganisasjon for vestleg pengemakt.

Få vinnarar

I Russland har marknadsfundamentalistisk sjokkterapi à la IMF ført til at halvparten av barna i landet veks opp i fattige familiar. Under kommunismens åk var berre to prosent fattige. Samstundes vart tidlegare venner av Jeltsin milliardærar over natta. Likeins ber IMF eit hovudansvar både for at valutakrisa i Aust-Asia i 1997 oppstod og for at den fekk katastrofale følgjer. For låglønte arbeidarar i land utan offentlege velferdsordningar er det ein katastrofe når forsørgjaren mistar arbeidet. Det brydde ikkje IMF seg om. Samstundes såg dei til at vestlege kreditorar fekk sitt. Dei landa som stod rakt opp mot IMF, som Malaysia, Kina og til dels Sør-Korea, gjekk det mykje betre med.

Mange taparar

I Aust-Asia snakkar mange om før og etter IMF på same viset som om det var tale om ein naturkatastrofe: før og etter jordskjelvet, før og etter orkanen. Før og etter IMF. Innføring av skulepengar er eit døme på det Stiglitz kallar dei daglege tragediars politikk, ein politikk IMF og Verdsbanken prakka på fattige land mellom anna i Afrika. Sjølv om skuleavgifta var liten, såg ikkje dei fattigaste av dei fattige seg lenger råd til å sende barna på skule. Også i Afrika synest dei landa som ikkje følgde IMF og Verdsbanken, å ha klara seg best.

Eit meir rettvist og betre fungerande globaliseringsregime føreset at fattige land får større medverknad. Medan Verdsbanken dei siste åra har gått fleire steg i rett retning, tilsette IMF så seint som i år 2000 ein vidgjeten marknadsfundamentalist som nestleiar.

I WTO bør forhandlarane frametter tvingast til å ta andre omsyn enn berre dei nasjonale økonomiske interessene. Miljø og utvikling må setjast i høgsetet når det er tale om handelsreglar også. Arbeidsdelinga der miljø- og bistandsministrane driv med erklæringer medan finansministrane tar seg av politikken, bør endrast. Det bør også den dobbelmoralen som ligg i at vi på den eine sida har kravd at u-land opnar marknadane for våre varer. Men, på den andre sida, når dei krev tilgang hjå oss for sine landbruksprodukt, til dømes, så får dei døra smelt i andletet.