Slit som turistattraksjon

Slit og fattigdom er på avstand - med trygg tidsdistanse - viktige opplevingselement for oss som turistar.

Hei, denne artikkelen er over ett år gammel og kan innholde utdatert informasjon

Sjølve fenomenet nød er ufarleggjort av tida. Lukta av sjukdom er borte, svien frå gnagande svolt er borte, skitten er borte. Tidsaspektet gjer vår fortid ufarleg. Gløtt av dystre samfunnstilhøve blir spennande objekt for forteljingar og fantasiar knytte til dramatiske utsnitt av våre forfedrars liv.

Parallellen er vår evne til å ta inn over oss fattigdom og nød i vår eiga tid. Den avtar nærast proporsjonalt med distansen i avstand. Det som er langt borte, blir registrert, men snøgt glømt. Tempo er raskt for av- og på-engasjement.

Men det er like fullt noe anna når vi meir eller mindre bevisst oppsøker minne om fortids slit og elende som ferieinnslag. Eit stort antal turistar bruker dyrebar tid på det ein kunne kalle den restaurerte fattigdomen. Somme stader, for eksempel på Røros, er det naturgitte anledningar til det. Kulturminna ligg så å seie i dagen og gir tilfang og utgjer naturleg ramme for opplevingar og for ettertanke.

Kampen for å overleve, slik folk kjempa han mot naturkrefter, mot utbytting og urett, og mot si eiga vankunne og sin eigen redsel, er i dagens regi blitt ein kamp om turistar. Ingen vil finne noe gale i det. Kulturturismen er tenkt som kunnskapsformidling i lett forståeleg form, altså historia fortalt for moderne menneske, som frivillig oppsøker kjeldene for å få vite meir om si fortid. Det er bra at vi som lever under heilt andre tilhøve får vite sanninga om fortida.

Vi glømmer at fortida er temmeleg fordreid og realismen sminka med tanke på oss. Vi vil helst ikkje skitne oss til; vi er nyreinsa på ferietur. Men guiden må kunne si historie, kunne å framstelle historia slik vi vil ha henne, glømme visse bitar, gjømme visse andre, og forsterke det ein etter kvart med erfaring veit høgg seg fast.

Sanningsgehalten kan ein altså diskutere, men så er det ikkje sanninga ein turist er ute etter heller. Det er opplevingar, og i ein viss forstand svar på ei kunnskapssøking som er genuin og som vi utan å gå på akkord med oss sjøl kan tillate oss å tolke som eit uttrykk for høgverdig kulturinteresse. Like fullt er det rett å hevde at kulturturismen kan føre folks forståing av fortida på ville vegar. Forvaltarane av vår fortid kan bli freista til å snu på historiske omstende og tilpasse dei vår tid.

Eg seier ikkje at det skjer. Kulturregissørane - dei som tilrettelegg opplevingane - prøver så godt dei kan å sameine det attraktive med det fagleg forsvarlege. Dei gjer sine kunstgrep, naturlegvis, men kven gjer ikkje det? Historikarar har til alle tider sett sitt stoff gjennom sitt eige temperament, tukta av vitskapsetiske kriterium, men like fullt med det personlege som farge og fare.

Motsetninga ligg i tilhøvet mellom det sannferdige og sære og det appellerande og populære! Det er denne konflikten ein stadig må minne seg på fins. Det er greitt med fortids slit for det daglege brødet som teater i titteskapsfasong om det bare blir framstelt som det det er.

Som turistar veit vi at det ikkje er den historiske sanninga vi ser og opplever. Vi veit det er andre som har tolka for oss, utsilt episodar, skapt fortida slik dei meinte ho måtte vere. Men vi krev at det må vere sannsynleg det vi ser, og det er noe anna.

Eg vil tru det av og til bekymrar samvitsfulle fagfolk, som uavlateleg fører ein kamp mot forflatande tendensar og sjarlatanisme. Dei får finne trøst i det den danske forfattaren Peter Høeg seier ein stad, «at det er galt å henvende seg til fortiden med et begrep om lykke som stammer fra dagen i dag» (Forestillinger om det tyvende århundret, s. 314). På same måten er det gale å henvende seg til fortida med eit begrep om sanning og autentisitet frå dagen i dag.

Er når alt kjem til alt verdien av ein god illusjon av magre kår meir verd enn min smule moralske forarging over at turistar kosar seg med det som var ein beisk kamp for liv? Kanskje er fascinasjonen ved å få gjenopplevd, få gjenfortalt og få dramatisert ved lyd og lys og utstillingar den harde fattigdomen eit par- tre hundreår tilbake i tid verdfull som påminning for oss om å sette pris på den situasjonen vi er i, simpelthen ei stadfesting av kor godt vi har det.

Rettnok kan ein i beste fall snakke om virkelegheitsforkorting om ikkje virkelegheitsfordreining ved nyrestaurerte kulturminne, men kva gjer det, om moderne menneske har glede av det? Det er alltid ein kjerne av kunnskap å hente. Problemet ligg ikkje i fortidsforenklinga, men i det enkle faktum at ein rastlaus turist vil sjå mest mogeleg på ein dag. Mange har det slik at dei vil sjå flest mogeleg land på ei veke og mest mogeleg kultur på ein og same tur. Dessutan skal alt inn i videokameraet eller i fotoapparatet. Under det tradisjonelle Olsokarrangementet i Lom i Gudbrandsdalen opplevde eg ein fransk turist som nesten sleit seg ut med å ta opp på film alt som gjekk føre seg, messa i Lomskyrkja ute og inne; gravmæle, bunader, restaurerte tømmerhus, steingjerde, natur og himmel... Det er eit slit å vere videobesatt turist ein stad med konsentrert fortid i synleg utgave.

Som kulturturistar er vi standhaftige i vårt ønskje om å oppleve karrig fortid, helst heilt på grensa til livstrugande slit. Det primitive har ein appell som ikkje lett lar seg feie til sides, fordi vi leitar etter ein samanheng. Den skal vere enkel, slik at vi lett kan sjå han fins. Vi vil sjå våre røtter i gråe fattigmannsgløttar tilrettelagt for oss på ferietid. Det er ei ære å ætte frå fattige småkårsfolk. Hungersnød tre hundre år sia gir folk i dag ei kjensle av å ha røter til ei sterk slekt, som overlevde heilt fram til oss, den moderne kulturturisten, som ikkje er fattig og ikkje småkårsfolk, men velstadsfolk.

Det vi samtidig lar oss fengsle av er vårt eige behov for å finne tilknytning til livet slik ein levde det, menneske nær menneske, menneske nær dyr, menneske i naturen og i uavlateleg kamp med naturkreftene. Det er slike fiksjonar og illusjonar som skal få oss til å uthalde kjøleg teknologisk viten samtidig som vi kjenner oss som mjuke, varme, levande menneske. Det vi jagar etter er balansepunktet mellom liv og død. Derfor lar vi oss lokke og lure, fortrylle og forblinde av museum og kulturminne der vi, moderne kulturturistar, sansar livsnerven nærast naken.

Men fordi nerven er naken er han sårbar. Derfor må historikarane og andre forvaltarar av fortidsminne, saman med dei som redigerer dei same kulturminne og plasserer dei som kjernepunkt i dagens opplevings- og kulturturisme, vere praktiserande kloke, psykologisk netthendte og smilande medmenneskelege. Her er det altså spørsmål om å sameine pedagogisk kløkt med kommersiellvilje.

Dei som har ansvar for å bruke våre kulturminne må ha evne til å forstå vår unyanserte nysgjerrigheit. Framfor alt bør dei som arbeider med kulturturisme dempe sin lyst til å tene pengar på vårt umettelege forenklingsbehov.

Det er noe fint i kulturturismen som vi ikkje skulle skade. Fattigfolks harde liv i fortida er for oss som tilskodarar eit opplevingsprosjekt som vi følgjer med store auge, samtidig som vi ubevisst leitar etter røter og identitet. Same kva, vi ønskjer å høre heime ein stad. Vi veit vi ofte blir lurt, men det går ei klar grense mellom historisk dikting og lettvinn spekulasjon.